Sapiens

Około 10 000 lat temu Sapiensowie zamienili zróżnicowane zbieractwo na katorżniczą pracę. Harari nazywa rewolucję agrarną „największym oszustwem w historii": rolnictwo wymagało oczyszczania pól z kamieni, nawadniania i nieustannej walki ze szkodnikami. Kręgosłupy, kolana i karki ludzi płaciły za to wysoką cenę — starożytne szkielety wykazują gwałtowny wzrost przypadków zapalenia stawów, przepuklin i dyskopatii. Dieta drastycznie się zawęziła: typowy chiński chłop jadł ryż na śniadanie, obiad i kolację.

Prawdziwym beneficjentem była sama pszenica. Dziesięć tysięcy lat temu była dziką trawą ograniczoną do Bliskiego Wschodu; dziś pokrywa 2,25 miliona kilometrów kwadratowych. Ale dodatkowa żywność nie poprawiła życia poszczególnych ludzi — napędzała wzrost populacji. Wioska rosnąca ze 100 do 110 mieszkańców nie mogła odesłać 10 osób z powrotem do zbieractwa. Pułapka zatrzaskiwała się pokolenie po pokoleniu i nikt nie pamiętał alternatywy.

Pułapka luksusu opisuje mechanizm, w którym drobne udogodnienia zamieniają się w nieuniknione obciążenia. Starożytni rolnicy sądzili, że okopywanie pól zamiast rozsiewania nasion uchroni ich przed głodem. I rzeczywiście tak było — ale więcej pożywienia oznaczało więcej dzieci, słabszy układ odpornościowy wynikający z osiadłego trybu życia oraz podatność na klęskę nieurodzaju jednej uprawy. Nikt nie mógł się cofnąć, ponieważ wzrost populacji spalił za nimi wszystkie mosty.

Ten sam schemat powtarza się nieustannie. Poczta elektroniczna miała oszczędzać czas — a tymczasem codziennie obsługujemy dziesiątki wiadomości, na które wszyscy oczekują natychmiastowej odpowiedzi. Młodzi profesjonaliści podejmują wymagające prace z planem przejścia na emeryturę w wieku 35 lat, by w końcu odkryć, że kredyty hipoteczne i czesne za szkoły uniemożliwiają rezygnację. Harari twierdzi, że to powtarzający się ślepy punkt ludzkości: każde pokolenie podejmuje drobne, racjonalne decyzje, które kumulują się w nieodwracalne przemiany, których nikt nie planował ani nie chciał.

Pieniądz to system wzajemnego zaufania, a nie materialna rzeczywistość. Muszle kauri, złote monety i cyfrowe dolary łączy jedna cecha: ludzie je akceptują, ponieważ ufają, że inni zrobią to samo. Chrześcijanie i muzułmanie, którzy zabijali się nawzajem w imię teologii, chętnie posługiwali się swoimi monetami — dwunastowieczne millares bite przez chrześcijańskich zdobywców nosiły arabskie inskrypcje wychwalające Allaha. Dziś ponad 90% z około 60 bilionów dolarów na świecie istnieje wyłącznie jako dane elektroniczne.

Geniusz pieniądza tkwi w jego uniwersalnej wymienialności: ziemia zamienia się w lojalność, zdrowie w sprawiedliwość, siła fizyczna w intelekt. Ale to rozkłada wspólnoty — gdy wszystko ma swoją cenę, honor, lojalność i miłość zostają wchłonięte przez logikę rynku. Ludzie polegają na pieniądzu, by współpracować z obcymi, a jednocześnie obawiają się, że skorumpuje on więzi, których nie da się kupić.

Hierarchie krystalizują się z przypadków. Amerykańska hierarchia rasowa zrodziła się z czynników okolicznościowych: Afryka była geograficznie blisko, handel niewolnikami już tam istniał, a Afrykanie mieli częściową genetyczną odporność na tropikalną malarię. Te praktyczne korzyści zrodziły rasistowskie mity, które zrodziły dyskryminacyjne prawa, które wytworzyły „dowody" na niższość czarnych — ponieważ dyskryminacja blokowała awans społeczny, potwierdzając uprzedzenia. Harari nazywa to błędnym kołem.

Ta sama logika wyjaśnia indyjski system kastowy (zrodzony z inwazji sprzed 3000 lat) oraz hierarchie płciowe na całym świecie. Zarówno Kodeks Hammurabiego (głoszący, że ludzie dzielą się na wyższych, pospólstwo i niewolników), jak i amerykańska Deklaracja Niepodległości (głosząca, że wszyscy ludzie są równi) powoływały się na uniwersalne, wieczne zasady. Oba były porządkami wyobrażonymi — a rozpoznanie tego wzorca jest pierwszym krokiem ku kwestionowaniu hierarchii, które dziś wydają się naturalne.

Wszędzie tam, gdzie pojawiali się Sapiensowie, megafauna znikała. W ciągu kilku tysięcy lat od przybycia ludzi do Australii (ok. 45 000 lat temu) wymarło 23 z 24 gatunków dużych zwierząt. Na kontynencie amerykańskim przybycie ludzi około 14 000 lat temu zbiegło się z utratą 34 z 47 rodzajów dużych ssaków w Ameryce Północnej i 50 z 60 w Ameryce Południowej — szablozębne koty, gigantyczne leniwce naziemne, rodzime konie — wszystkie przepadły.

Harari wyróżnia trzy fale wymierania: pierwsza fala towarzyszyła łowcom-zbieraczom kolonizującym nowe ziemie, druga fala nastąpiła wraz z rozprzestrzenianiem się rolników, a trzecia — zanieczyszczenie przemysłowe i nadmierna eksploatacja — trwa do dziś. W czasach rewolucji poznawczej istniało około 200 rodzajów dużych ssaków lądowych. Do czasu rewolucji rolniczej pozostało ich zaledwie około 100. Byliśmy ekologicznymi seryjnymi zabójcami na długo przed paliwami kopalnymi.

Przed ok. 1500 r. n.e. każda tradycja wiedzy zakładała, że najważniejsze odpowiedzi są już znane. Jeśli średniowieczny chłop chciał zrozumieć pochodzenie człowieka, pytał księdza. Badanie pająków nie miało sensu — gdyby Bóg uznał to za ważne, wspomniałby o tym w Piśmie Świętym. Prorok Mahomet zaczął od potępienia niewiedzy, po czym szybko ogłosił, że posiada pełnię prawdy.

Współczesna nauka przełamała ten schemat łacińskim wyznaniem: ignoramus — „nie wiemy". Żadna teoria nie stała się święta. Darwin nigdy nie twierdził, że jest „Pieczęcią Biologów". Ta gotowość do przyznania się do niewiedzy, gromadzenia obserwacji i łączenia ich za pomocą matematyki uczyniła naukę wyjątkowo dynamiczną. Efekt: od 1500 roku populacja ludzka wzrosła czternastokrotnie, produkcja 240-krotnie, a zużycie energii 115-krotnie — wszystko dlatego, że ludzkość przestała udawać, iż zna wszystkie odpowiedzi.

Mechanizm działał następująco: kredyt finansował wyprawy; wyprawy przynosiły kolonie; kolonie generowały zyski; zyski budowały zaufanie; zaufanie otwierało dostęp do kolejnych kredytów. Holendrzy pokonali Hiszpanię nie dzięki potędze militarnej, lecz dzięki terminowej spłacie pożyczek i utrzymywaniu niezależnych sądów. VOC (Holenderska Kompania Wschodnioindyjska), założona w 1602 roku, wykorzystywała fundusze udziałowców do wynajmowania najemników i podboju Indonezji — prywatna korporacja rządząca archipelagiem przez niemal 200 lat.

Wyprawa kapitana Cooka z 1768 roku doskonale uosabiała ten mariaż. Towarzystwo Królewskie sfinansowało naukowców, którzy mieli obserwować Wenus, podczas gdy Królewska Marynarka Wojenna dostarczyła statek i zajmowała nowe terytoria. Cook odkrył lekarstwo na szkorbut, które uratowało niezliczonych marynarzy — a jednocześnie położył podwaliny pod brytyjską dominację kolonialną nad południowo-zachodnią częścią Pacyfiku.

Pieniądze pomagają w osiągnięciu szczęścia tylko do pewnego momentu. Po zaspokojeniu podstawowych potrzeb wygrana na loterii wywołuje mniej więcej taką samą długoterminową zmianę emocjonalną jak wyniszczający wypadek samochodowy — obie sytuacje blakną w ciągu kilku miesięcy. Rodzina i wspólnota mają znacznie większe znaczenie, ale najważniejszą zmienną jest przepaść między rzeczywistością a oczekiwaniami. Średniowieczny chłop zadowolony ze swojej niepranej koszuli nie cierpiał z powodu złej higieny — po prostu nie oczekiwał codziennego prysznica.

Media masowe nieustannie pompują oczekiwania. Osiemnastolatka nie porównuje się już z pięćdziesięcioma rówieśnikami ze wsi, lecz z celebrytami i influencerami. Biolodzy sugerują, że nasza biochemia działa jak klimatyzacja z genetycznie ustawionym punktem odniesienia: wydarzenia chwilowo zmieniają temperaturę, ale system zawsze wraca do poziomu wyjściowego. Nawet rewolucja francuska nie zmieniła na stałe poziomu serotoniny u Francuzów.

Przez 4 miliardy lat życie ewoluowało wyłącznie drogą doboru naturalnego. Teraz trzy technologie grożą jego zastąpieniem: inżynieria biologiczna (fluorescencyjnie zielony królik o imieniu Alba już istnieje, stworzony z wykorzystaniem DNA meduzy), inżynieria cyborgów (sterowane myślą bioniczne ramiona, interfejsy mózg–komputer) oraz inżynieria życia nieorganicznego (samoewoluujące programy komputerowe). Harari nazywa dążenie do nieśmiertelności Projektem Gilgamesza — prawdziwym sztandarowym przedsięwzięciem nauki.

Inżynierowie genetyczni już sześciokrotnie wydłużyli życie robaków i wyhodowali myszy o ulepszonej pamięci. Jeśli wkrótce będziemy w stanie projektować pragnienia i emocje — a nie tylko ciała — to pytanie „Kim chcemy się stać?" staje się przestarzałe. Głębsze pytanie brzmi: czego chcemy chcieć, ponieważ pierwsze pokolenie postludzkich istot zostanie ukształtowane przez nasze obecne mity kulturowe: kapitalizm, religię, nacjonalizm. Po nich wszystkie zakłady tracą ważność.