Những bài giảng nhập môn về Mỹ học

1. Thẩm mỹ là Triết học về Nghệ thuật Tinh hoa, không phải vẻ đẹp Tự nhiên.

Thuật ngữ chính xác cho khoa học của chúng ta là ‘Triết học Nghệ thuật’, hay cụ thể hơn là ‘Triết học Nghệ thuật Tinh hoa’.

Xác định phạm vi. Thẩm mỹ theo nghĩa nguyên thủy là “khoa học về cảm giác hay cảm xúc,” một khái niệm quá rộng và hời hợt để nghiên cứu sâu sắc về cái đẹp. Dù ta thường nói về vẻ đẹp tự nhiên—bầu trời đẹp, bông hoa đẹp—thì đối tượng thật sự của triết học là vẻ đẹp trong nghệ thuật. Sự phân biệt này không phải ngẫu nhiên mà là nền tảng để hiểu giá trị độc đáo của nghệ thuật.

Sự vượt trội vốn có của nghệ thuật. Vẻ đẹp nghệ thuật cao hơn vẻ đẹp tự nhiên vì nó “sinh ra—hay nói đúng hơn là sinh ra lần nữa—từ tâm trí.” Tâm trí con người, với khả năng nhận thức chân lý, tự do và ý thức về bản thân, nâng tầm các sáng tạo của mình vượt lên trên những hiện tượng tự nhiên đơn thuần. Ngay cả một ý nghĩ thoáng qua của con người, trong bản thể trí tuệ và tự do của nó, cũng vượt trội hơn bất kỳ sản phẩm tự nhiên nào vốn thờ ơ và không có ý thức về chính mình.

Tập trung vào tâm trí. Vẻ đẹp tự nhiên, dù được thừa nhận, lại quá mơ hồ và thiếu tiêu chuẩn rõ ràng để nghiên cứu khoa học. Chưa ai phát triển một khoa học về vẻ đẹp tự nhiên một cách hệ thống. Ngược lại, nghệ thuật là sản phẩm có chủ ý của tinh thần con người, thể hiện những trực giác và ý tưởng sâu sắc. Do đó, “Triết học Nghệ thuật Tinh hoa” là thuật ngữ chính xác và thích hợp cho khoa học này, phản ánh trọng tâm vào những biểu hiện cao nhất của tâm trí.

2. Nghệ thuật vượt lên trên thiên nhiên như biểu hiện cao hơn của tâm trí.

Vì vẻ đẹp của nghệ thuật là vẻ đẹp sinh ra—sinh ra lần nữa—từ tâm trí; và bởi vì tâm trí cùng các sản phẩm của nó cao hơn thiên nhiên và các hiện tượng của nó, nên vẻ đẹp của nghệ thuật cũng cao hơn vẻ đẹp của thiên nhiên.

Sức sáng tạo của tâm trí. Nghệ thuật là sản phẩm của hoạt động con người, một sáng tạo của tâm trí, vốn tự thân đứng trên các sản phẩm của thiên nhiên. Dù một vật thể tự nhiên như bông hoa có sự sống và chuyển động, một tác phẩm nghệ thuật, dù bên ngoài vô tri, lại thấm đẫm giá trị tinh thần. Nó đã trải qua tâm trí, nhận được “lễ rửa của tinh thần,” và thể hiện những gì được nhào nặn hài hòa với tư tưởng và cảm xúc.

Tinh thần hóa cái cảm tính. Một cảnh vật được họa sĩ vẽ, chẳng hạn, có vị thế cao hơn cảnh vật tự nhiên thuần túy vì nó biểu hiện cảm xúc và sự thấu hiểu của con người. Chiều kích tinh thần này cho phép nghệ thuật thể hiện những lý tưởng thiêng liêng theo cách mà thiên nhiên không thể. Hơn nữa, nghệ thuật mang lại sự bền vững cho nội dung tinh thần mượn từ đời sống nội tâm, khác với những sinh vật sống cá thể vốn thoáng qua và biến đổi trong thiên nhiên.

Hoạt động thiêng liêng nơi con người. Quan niệm sai lầm phổ biến cho rằng sản phẩm tự nhiên chỉ là công trình của Thượng đế, còn nghệ thuật chỉ là của con người, cần được loại bỏ. Thượng đế là Tinh thần, và chính qua con người, với tư cách tinh thần có ý thức, yếu tố thiêng liêng hoạt động dưới hình thức phù hợp với bản chất của nó. Trong nghệ thuật, yếu tố thiêng liêng, phát sinh từ tâm trí, đạt được sự tồn tại đầy đủ và có ý thức, vượt lên trên sự xuất hiện vô thức, cảm tính trong thiên nhiên.

3. Mục đích của nghệ thuật là tiết lộ chân lý, không phải để giải trí hay lừa dối.

Nghệ thuật mời gọi ta suy ngẫm về nó bằng tư duy, không nhằm kích thích sản xuất nghệ thuật, mà để xác định một cách khoa học nghệ thuật là gì.

Vượt lên trên sự giải trí đơn thuần. Dù nghệ thuật có thể là thú vui dễ chịu hay vật trang trí, sứ mệnh cao nhất của nó không phải là một thứ xa xỉ hay phương tiện cho các mục đích khác như đạo đức hay sự sùng kính. Quan điểm đó hạ thấp nghệ thuật xuống vai trò “phục vụ,” mâu thuẫn với bản chất thật sự của nó. Nghệ thuật đạt đến nhiệm vụ cao nhất khi đứng bên cạnh tôn giáo và triết học như một cách thức tiết lộ Bản chất Thiêng liêng và những chân lý sâu xa nhất của tâm trí.

Hiện tượng như chân lý. Lời phê phán rằng nghệ thuật chỉ là “hiện tượng và lừa dối” là sai lầm. Hiện tượng là điều kiện thiết yếu của sự tồn tại; chân lý phải xuất hiện và tự bộc lộ. “Hiện tượng nghệ thuật,” không phải là những hình thức giả tạo, mà sở hữu “thực tại cao hơn” so với những thực tại thoáng qua, ngẫu nhiên của đời thường. Nghệ thuật giải phóng ý nghĩa chân thực của các hiện tượng khỏi “sự lừa dối của thế giới tồi tệ và phù du này,” trình bày quyền năng vĩnh hằng một cách tinh khiết hơn lịch sử hay trải nghiệm cảm tính tức thời.

Nghệ thuật là mục đích tự thân. Mục đích của nghệ thuật không phải là dạy dỗ hay cải thiện đạo đức theo cách trừu tượng, giáo điều, điều đó sẽ biến nó thành phương tiện cho một mục đích bên ngoài. Thay vào đó, nghệ thuật có sứ mệnh “tiết lộ chân lý dưới hình thức hình thái nghệ thuật cảm tính,” thể hiện “sự đối lập được hòa giải” giữa tâm trí trừu tượng và thiên nhiên thực tại. Mục đích ấy vốn có trong chính sự biểu hiện và tiết lộ đó, khiến nghệ thuật trở thành mục đích tự thân.

4. Thiên tài nghệ sĩ cần được bồi dưỡng, không chỉ dựa vào cảm hứng.

Chúng ta chỉ cần khẳng định quan điểm rằng, dù tài năng và thiên tài nghệ sĩ có yếu tố tự nhiên, nhưng về bản chất vẫn cần được bồi dưỡng bằng tư duy, suy ngẫm về cách thức sáng tạo, cũng như luyện tập và kỹ năng trong sản xuất.

Vượt lên trên các quy tắc máy móc. Sáng tạo nghệ thuật không phải là quá trình cơ học có thể dạy hay sao chép bằng các quy tắc đơn thuần. Dù quy tắc có thể hướng dẫn các điều kiện bên ngoài, nghệ thuật đích thực đòi hỏi hoạt động tinh thần tự thân, khai thác nguồn lực riêng, mang lại nội dung phong phú hơn và sáng tạo cá nhân rộng lớn hơn những công thức trừu tượng có thể quy định.

Thiên tài và sự bồi dưỡng. Quan niệm nghệ thuật chỉ là sản phẩm của “tài năng và thiên tài,” hoạt động theo bản năng mà không cần suy nghĩ hay phản tỉnh, vừa đúng vừa sai. Dù tài năng và thiên tài là những món quà tự nhiên đặc thù, chúng “về bản chất cần được bồi dưỡng bằng tư duy.” Những nghệ sĩ vĩ đại nhất phải thể hiện sâu sắc chiều sâu của tâm hồn và trí tuệ, điều chỉ có thể thấu hiểu qua học tập, trải nghiệm và suy ngẫm về thế giới bên trong lẫn bên ngoài.

Luyện tập và trưởng thành. Sáng tạo nghệ thuật bao gồm cả khía cạnh kỹ thuật, đặc biệt trong kiến trúc và điêu khắc, đòi hỏi kỹ năng thu được qua “suy ngẫm, cần cù và luyện tập,” không chỉ dựa vào cảm hứng. Hơn nữa, các tác phẩm sâu sắc và có giá trị, đặc biệt trong thơ ca, đòi hỏi tâm hồn và trí tuệ được giáo dục phong phú, thường chỉ đạt được khi trưởng thành. Những tác phẩm đầu đời, ngay cả của các thi sĩ lớn như Goethe và Schiller, có thể còn non nớt hay thô thiển, chứng tỏ cảm hứng đơn thuần không đủ cho thành tựu nghệ thuật bền vững.

5. Mục đích thật sự của nghệ thuật: Tự tiết lộ Ý tưởng được hòa giải.

Ngược lại, cần khẳng định rằng nghệ thuật có sứ mệnh tiết lộ chân lý dưới hình thức hình thái nghệ thuật cảm tính, thể hiện sự đối lập được hòa giải vừa nêu, và do đó có mục đích tự thân trong sự biểu hiện và tiết lộ này.

Vượt lên trên công dụng bên ngoài. Mục đích thật sự của nghệ thuật không phải là phương tiện để cải thiện đạo đức, giảng dạy hay bất kỳ mục đích bên ngoài nào khác. Quan điểm đó hạ thấp nghệ thuật thành công cụ, ngụ ý giá trị của nó nằm ngoài phạm vi riêng của nó. Phẩm giá vốn có của nghệ thuật đòi hỏi mục đích phải nội tại, nằm trong khả năng độc đáo của nó để biểu hiện chân lý.

Hòa giải các đối lập. Sứ mệnh sâu sắc của nghệ thuật là thể hiện “sự đối lập được hòa giải” giữa tâm trí trừu tượng, tự tập trung và thiên nhiên thực tại, bao gồm cả hiện tượng bên ngoài lẫn cảm xúc chủ quan bên trong. Sự hòa giải này không phải giả định mà là thực tại đã hoàn thành và tự hoàn thành, mà triết học giúp ta hiểu một cách phản tỉnh. Nghệ thuật, qua hình thức cảm tính của nó, làm cho sự thống nhất này trở nên có thể cảm nhận.

Lý tưởng được hiện thân. “Ý tưởng” trong nghệ thuật không phải là khái niệm trừu tượng mà là Ý tưởng được phát triển thành hình thức cụ thể, hòa nhập ngay lập tức và đầy đủ với thực tại. Sự phù hợp hoàn hảo giữa Ý tưởng và khuôn mẫu tạo hình là “Lý tưởng.” Vẻ đẹp nghệ thuật đích thực phát sinh khi chân lý nội dung sâu sắc, và hình thức bên ngoài thực sự là hình thức chân thật, bởi vì chính nội dung đó là chân thật và hiện thực.

6. Định mệnh tối thượng của nghệ thuật là quá khứ, nay trở thành đối tượng của tư duy.

Dù thế nào đi nữa, chắc chắn nghệ thuật không còn mang lại sự thỏa mãn các nhu cầu tinh thần mà các thời đại và dân tộc trước đây từng tìm kiếm và chỉ tìm thấy ở đó; sự thỏa mãn ấy, ít nhất về mặt tôn giáo, gắn bó mật thiết và sâu sắc với nghệ thuật.

Sự chuyển biến trong nhu cầu tinh thần. Nghệ thuật, trong định mệnh cao nhất của nó, là “một điều của quá khứ.” “Những ngày đẹp đẽ của nghệ thuật Hy Lạp, và thời kỳ vàng son của thời Trung cổ muộn đã qua.” Trong các thời đại đó, nghệ thuật gắn bó mật thiết với các mối quan tâm tôn giáo và mang lại sự thỏa mãn độc đáo cho nhu cầu tinh thần. Tuy nhiên, văn hóa phản tỉnh hiện đại đã vượt qua giai đoạn này.

Sự trỗi dậy của tư duy trừu tượng. Cuộc sống đương đại của chúng ta, bị chi phối bởi các quan điểm chung, luật lệ, bổn phận và châm ngôn, không thuận lợi cho nghệ thuật. Tính phổ quát giờ đây hiện diện dưới dạng luật trừu tượng, không phải là sáng tạo sống động hòa quyện với tâm trạng và cảm xúc. Sự phản tỉnh lan tỏa này ảnh hưởng đến các nghệ sĩ, khiến họ đưa nhiều tư duy trừu tượng vào tác phẩm, và không thể thoát khỏi thế giới trí tuệ hóa này.

Nghệ thuật như đối tượng nghiên cứu. Nghệ thuật không còn giữ được sự cần thiết hay vị trí trước đây trong thực tại; nó bị “chuyển hóa thành ý niệm” và trở thành đối tượng của sự phán xét và suy nghĩ trí tuệ. Do đó, “khoa học nghệ thuật” ngày nay trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết so với thời kỳ nghệ thuật đơn thuần mang lại sự thỏa mãn trọn vẹn. Chúng ta nghiên cứu nghệ thuật không phải để kích thích sản xuất, mà “để xác định một cách khoa học nghệ thuật là gì.”

7. Châm biếm Lãng mạn làm suy yếu sự nghiêm túc và bản chất của nghệ thuật.

Điều này đồng nghĩa với việc biến tất cả những gì hiện hữu theo chính nó thành một hình thức giả tạo, không thật và không chân thực vì chính nó và bằng chính phương tiện của nó, mà chỉ là một hiện tượng do cái Tôi tạo ra, trong quyền lực và tùy hứng của nó, và nằm dưới sự kiểm soát tự do của nó.

Cái Tôi tuyệt đối. Dựa trên triết lý của Fichte, Châm biếm Lãng mạn đặt “Cái Tôi” làm nguyên lý tuyệt đối, phủ nhận mọi nội dung bên ngoài và chỉ công nhận giá trị theo ý thích riêng. Điều này dẫn đến niềm tin rằng mọi thực tại đều là “hình thức giả tạo,” chịu sự chi phối bởi quyền lực và tùy hứng của cá nhân, có thể tạo ra hay hủy diệt theo ý muốn.

Nghệ thuật như trò chơi chủ quan. Khi áp dụng vào nghệ thuật, điều này có nghĩa nghệ sĩ xem mọi nội dung chỉ là hình thức giả tạo, thiếu sự nghiêm túc thật sự trong việc thể hiện hay hiện thực hóa. Sự nghiêm túc thật sự phát sinh từ sự quan tâm sâu sắc đến chân lý hay đạo đức, điều mà người châm biếm phủ nhận. “Tài hoa như thần” này khinh thường những người khác tìm thấy giá trị cố định trong luật pháp hay đạo đức, xem họ là “hẹp hòi và nhàm chán.”

Hệ quả đối với nghệ thuật. Thái độ châm biếm này dẫn đến “những hình tượng nhạt nhẽo” và “hình thức trống rỗng về ý nghĩa và hành động,” vì bản chất sâu sắc của chúng bị triệt tiêu. Nghệ thuật như vậy, với những nhân vật “vô đặc tính” và “mâu thuẫn chưa được giải quyết của tâm hồn,” không thể khơi dậy sự quan tâm chân thành. Hegel phê phán đây là “vô cùng phi nghệ thuật,” dẫn đến “khao khát yếu ớt” và thiếu cảm xúc sâu sắc, thay vì sự thấu hiểu nghệ thuật thật sự.

8. Các hình thức nghệ thuật tiến hóa cùng Ý tưởng: Biểu tượng, Cổ điển, Lãng mạn.

Do đó, chân lý cao hơn là bản thể tinh thần đã đạt được hình thức phù hợp với khái niệm về tinh thần. Đây là nguyên lý phân chia cho khoa học nghệ thuật.

Mối quan hệ Ý tưởng - hình thức. Sự tiến hóa của nghệ thuật được thúc đẩy bởi chính Ý tưởng, cụ thể là cách Ý tưởng (như nội dung nghệ thuật) liên hệ với hình thức cảm tính của nó. Mối quan hệ này quyết định “các loại hình nghệ thuật,” là những phân chia cơ bản của vẻ đẹp nghệ thuật. Các loại hình này biểu thị khát vọng, sự đạt được và sự vượt lên trên Lý tưởng.

Ba hình thức chính:

• Nghệ thuật Biểu tượng: Ý tưởng mơ hồ hoặc trừu tượng, vật lộn để tìm biểu hiện thích hợp. Hình thức thường kỳ quái hoặc thiếu sót, với các vật thể tự nhiên được gán ý nghĩa trừu tượng (ví dụ: sư tử tượng trưng cho sức mạnh). Hình thức này đặc trưng bởi khát vọng, bất an, huyền bí và sự cao cả, nơi Ý tưởng vượt lên trên biểu hiện cảm tính chưa đầy đủ.
• Nghệ thuật Cổ điển: Đạt được sự hiện thân hoàn hảo, tự do và thích hợp của Ý tưởng trong hình thức đặc thù. Nội dung là tinh thần cụ thể, tìm thấy biểu hiện lý tưởng trong hình thể con người, được thanh lọc khỏi sự hữu hạn ngẫu nhiên. Ở đây, tâm trí được xác định là tâm trí con người, được bộc lộ trọn vẹn cho giác quan mà không vượt ra ngoài phạm vi thân xác.
• Nghệ thuật Lãng mạn: Phá vỡ sự thống nhất hoàn chỉnh của nghệ thuật cổ điển vì Ý tưởng, nay được hiểu là “bản thể tuyệt đối bên trong” (như Thượng đế Kitô giáo là Tinh thần), vượt lên trên biểu hiện cảm tính. Thế giới nội tâm thắng thế so với thế giới bên ngoài, và hiện tượng cảm tính trở nên thứ yếu, thường là ngẫu nhiên hoặc kỳ quái, vì không thể diễn tả trọn vẹn nội dung tinh thần sâu sắc.

Một tiến trình tất yếu. Các hình thức nghệ thuật này biểu thị một tiến trình tất yếu trong ý thức về bản thân của tinh thần. Mỗi giai đoạn phản ánh một cách thức khác nhau để nắm bắt tuyệt đối, với những thay đổi tương ứng trong cách nội dung và hình thức được thống nhất. Sự tiến hóa này cung cấp khuôn khổ để hiểu lịch sử và bản chất của nghệ thuật.

9. Các ngành nghệ thuật cá thể thể hiện Ý tưởng qua các phương tiện cảm tính đặc thù.

Các ngành nghệ thuật, trong đó hình thức và nội dung vươn tới lý tưởng, từ bỏ đặc tính kiến trúc biểu tượng và lý tưởng điêu khắc cổ điển, và do đó mượn kiểu mẫu từ hình thức nghệ thuật lãng mạn, mà phương thức tạo