De grenzen van de geografie

Bevroren havens verlammen een supermacht. Moermansk vriest maandenlang dicht. Vladivostok zit vier maanden per jaar vast in het ijs en wordt ingesloten door Japan. Ruslands enige echte ijsvrije marinebasis ligt in Sebastopol op de Krim. Toen de Oekraïense revolutie van 2014 dreigde het land richting de NAVO te trekken — waardoor Rusland mogelijk uit Sebastopol verdreven zou worden — annexeerde Poetin het schiereiland binnen enkele weken.

Zelfs Sebastopol heeft beperkingen. Schepen die de Zwarte Zee verlaten, moeten door de Bosporus, die wordt gecontroleerd door een NAVO-lid. Daarna moeten ze nog door de Egeïsche Zee navigeren voordat ze de Middellandse Zee bereiken. In oorlogstijd zou de Russische marine opgesloten zitten. Daarom onderhoudt Moskou een kleine marinepresentie in Syrië en bouwt het nieuwe capaciteit bij Novorossiejsk — als verzekering tegen opsluiting door de geografie.

Amerika won de geografische loterij. De Louisiana Purchase van 1803 — 15 miljoen dollar voor een gebied zo groot als Spanje, Italië, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland samen — gaf de jonge republiek het stroomgebied van de Mississippi en zijn ongeëvenaarde rivierennetwerk. Deze rivieren stromen rustig vanuit lage hooglanden naar de Golf van Mexico, waardoor goedkoop transport over water mogelijk was door een enorm vruchtbaar binnenland.

Geografie maakte eenwording onvermijdelijk. De rivieren verbonden kolonisten van noord naar zuid, de Appalachen waren oversteekbaar, en de Rocky Mountains lagen ver genoeg weg dat de Amerikanen tegen de tijd dat ze die bereikten over voldoende mensen en technologie beschikten om erdoorheen te trekken. Voeg daar twee beschermende oceanen aan toe, zwakke buren in het noorden en zuiden, en honderden miljoenen particuliere vuurwapens, en je hebt een natie die in wezen oninneembaar is.

Tibet is China's watertoren. Drie van China's grootste rivieren — de Gele Rivier, de Jangtsekiang en de Mekong — ontspringen op het Tibetaans Plateau. China, dat ongeveer evenveel water verbruikt als de VS maar vijf keer zoveel inwoners heeft, kan het zich niet veroorloven dat een andere mogendheid die bovenlopen controleert. Als India ooit Tibet in handen zou krijgen, zou het zowel de dominante militaire hoogten als de mogelijkheid hebben om China's watertoevoer af te snijden.

Demografie voltooit wat het leger begonnen is. China legde een spoorlijn naar Lhasa aan die experts voor onmogelijk hielden. Dagelijks komen er vier treinen aan vanuit Shanghai en Peking, beladen met consumptiegoederen, toeristen — en Han-Chinese kolonisten. Mantsjoerije, Binnen-Mongolië en Xinjiang hadden ooit allemaal een niet-Han-meerderheid. Alle drie hebben nu een Han-meerderheid. Tibet volgt hetzelfde traject.

Europa's geografie maakte het zowel rijk als instabiel. Lange, bevaarbare rivieren maakten handel mogelijk en de opkomst van geïndustrialiseerde natiestaten. Maar diezelfde rivieren zijn zelden met elkaar verbonden en fungeren als grenzen in plaats van handelsroutes — wat deels verklaart waarom een gebied kleiner dan de VS meer dan twee dozijn landen bevat. Frankrijk en Duitsland delen het gevaarlijkste stuk: de onbeschermde Noord-Europese Laagvlakte, die Duitsland in zeventig jaar drie keer doorbrak.

De EU was de diplomatieke oplossing voor de geografie. Na eeuwen van oorlogvoering accepteerden uitgeputte Europeanen de Amerikaanse militaire bescherming en kwamen overeen elkaar te vertrouwen. De eurocrisis legde echter oude breuklijnen bloot: de rijkere noordelijke landen en het armere zuiden. Duitsland redde Griekenland, maar aan beide kanten laaide de wrok op, waardoor stereotypen van verkwistende zuiderlingen en overheersende noorderlingen weer de kop opstaken.

Sykes-Picot tekende de wonden van het Midden-Oosten. In 1916 trok een Britse diplomaat met een vetpotlood een lijn van Haifa naar Kirkuk en verdeelde daarmee het Ottomaanse Rijk in Franse en Britse zones. Er had daarvoor geen Syrië, Libanon, Jordanië of Irak bestaan. Deze kunstmatige staten brachten soennitische, sjiitische, Koerdische en christelijke gemeenschappen samen zonder gedeelde nationale identiteit, bestuurd door sterke mannen die de vrede bewaarden door angst, niet door instemming.

Afrika onderging hetzelfde lot. Kolonialisten trokken grenzen die alleen al in Congo meer dan 200 etnische groepen negeerden. De Democratische Republiek Congo, groter dan Duitsland, Frankrijk en Spanje samen, heeft sinds de jaren negentig zes miljoen oorlogsdoden gekend. Het olierijke zuiden en het verarmde islamitische noorden van Nigeria werden in 1898 door de Britten aan elkaar gesmeed — waarmee de voedingsbodem werd gecreëerd die Boko Haram voortbracht.

Afrika's geografie werkte het continent op elk vlak tegen. De rivieren zien er op kaarten indrukwekkend uit, maar storten om de paar kilometer over watervallen, waardoor de doorlopende handelsroutes die de Europese welvaart opbouwden onmogelijk waren. In tegenstelling tot Europa's grillige kustlijn met diepe natuurlijke havens is een groot deel van Afrika's kust glad — waardoor vroege zeevaarders niet meer dan 160 kilometer het binnenland in konden doordringen. De Sahara sneed sub-Saharisch Afrika millennialang af van de Euraziatische uitwisseling van ideeën.

Zelfs de dieren werkten niet mee. Afrika had weinig domesticeerbare planten of dieren. Neushoorns en giraffen lieten zich niet als lastdieren gebruiken. Ziekten als malaria tierden welig in de hitte. Het resultaat: tegen de tijd dat Europeanen arriveerden met geweren en schepen, had het grootste deel van sub-Saharisch Afrika nog geen schrift, papier, buskruit of het wiel ontwikkeld.

Energieafhankelijkheid snoert het buitenlands beleid de mond. Meer dan 25 procent van het Europese gas komt uit Rusland, en hoe dichter een land bij Moskou ligt, hoe groter de afhankelijkheid. Letland, Slowakije, Finland en Estland zijn voor 100 procent afhankelijk van Russisch gas. Tsjechië, Bulgarije en Litouwen zijn voor 80 procent afhankelijk. Duitsland importeert ongeveer de helft van zijn gas uit Rusland — wat deels verklaart waarom Berlijn het Kremlin zachter bekritiseert dan het Verenigd Koninkrijk, dat slechts 13 procent afhankelijk is.

De pijpleidingen lopen van oost naar west, en het Kremlin kan de kraan open- en dichtdraaien. Prijsgeschillen met Oekraïne in 2005–2010 leidden tot gasonderbrekingen in achttien landen. De Amerikaanse tegenstrategie: vloeibaar aardgas exporteren naar Europa, waarvoor LNG-terminals langs de Europese kusten gebouwd moeten worden — een dure maar strategisch cruciale investering.

Rusland heeft 32 ijsbrekers, waarvan zes nucleair aangedreven. De Verenigde Staten hebben één functionele zware ijsbreker. Rusland bouwt zes nieuwe Arctische militaire bases, heropent installaties uit de Koude Oorlog en maakt een strijdmacht van minstens 6.000 gevechtssoldaten gereed voor de regio Moermansk. In 2007 plantten Russische onderzeeërs een titanium vlag op de zeebodem van de Noordpool.

De belangen zijn enorm. De US Geological Survey schat dat er 90 miljard vaten olie en 47,3 biljoen kubieke meter aardgas onder het Noordpoolgebied liggen. Het smeltende ijs opent scheepvaartroutes — de Noordwestelijke Doorvaart bespaarde een vrachtschip in 2014 al 40 procent van de reisafstand. Rusland, Canada, Noorwegen, Denemarken en de VS hebben allemaal concurrerende soevereiniteitsclaims, en in tegenstelling tot de negentiende-eeuwse Wedloop om Afrika heeft deze race tenminste regels — het VN-Zeerechtverdrag — hoewel het nog maar de vraag is of die regels standhouden.