O sztuce miłości

Prawdziwa miłość daje, a nie bierze. Fromm obala przekonanie, że dawanie oznacza uszczuplenie lub stratę. Dla niedojrzałego charakteru, ukształtowanego przez mentalność rynkową, dawanie jest równoznaczne z byciem oszukanym, dlatego taki człowiek jedynie handluje. Dla osoby produktywnej dawanie stanowi najwyższy wyraz witalności. W akcie dawania doświadczasz własnej siły i obfitości.

Co istotne, dawanie nie jest samopożegnaniem. Kiedy dajesz ze swojej radości, humoru, zrozumienia i żywotności, wzbogacasz drugą osobę i budzisz w niej coś do życia, co odbija się echem z powrotem. Cytując Marksa, Fromm zauważa, że jeśli twoja miłość nie rodzi miłości w zamian, jest bezsilna. Nauczyciel uczy się od uczniów, analityk jest uzdrawiany przez pacjentów. Prawdziwe dawanie czyni drugiego człowieka również dającym, a oboje dzielą to, co się narodziło.

Cztery elementy odróżniają miłość od przywiązania. Fromm wskazuje na syndrom postaw obecnych w każdej formie dojrzałej miłości:
1. Troska: aktywne zainteresowanie rozwojem tego, co kochamy (kobieta, która zapomina podlewać swoje kwiaty, nie kocha ich)
2. Odpowiedzialność: dobrowolna odpowiedź na potrzeby drugiego człowieka, a nie narzucony obowiązek
3. Szacunek: dostrzeganie osoby taką, jaką naprawdę jest, i pragnienie jej rozwoju dla niej samej, bez wyzysku
4. Wiedza: przenikanie poza powierzchnię do istoty drugiego człowieka

Elementy te wzajemnie się przenikają. Szacunek bez wiedzy jest ślepy. Wiedza bez troski jest pusta. Fromm posługuje się historią Jonasza, któremu brakowało miłości, ponieważ nie czuł odpowiedzialności za Niniwę, aby pokazać, że miłość oznacza pracę dla czegoś i sprawianie, by to rosło. Kochamy to, dla czego się trudzimy.

Dwie zasady kształtują każdą psychikę. Fromm opisuje miłość matczyną i ojcowską jako archetypy, a nie dosłownych rodziców. Miłość matczyna jest bezwarunkowa: dziecko jest kochane po prostu za to, że istnieje — co daje błogość, ale nie można tego kontrolować ani na to zasłużyć. Miłość ojcowska jest warunkowa: trzeba na nią zasłużyć posłuszeństwem i osiągnięciami — co rodzi lęk, ale pozostaje w zasięgu własnych możliwości.

Rozwój dziecka przebiega od przywiązania skoncentrowanego na matce do przywiązania skoncentrowanego na ojcu. Dojrzałość oznacza zbudowanie obu tych zasad w sobie. Zdrowy dorosły staje się własną matką i własnym ojcem, niosąc w sobie matczyne sumienie, które mówi, że żadna porażka nie pozbawi mnie miłości, oraz ojcowskie sumienie zbudowane na rozumie i osądzie. Nerwica pojawia się, gdy jedna z zasad nie zdoła się rozwinąć lub role ulegną pomieszaniu. Fromm rozróżnia matki, które dają mleko (opiekę), od tych, które dają również miód (radość z samego faktu życia).

Miłość jest postawą, nie celem. Fromm obala romantyczny ideał, zgodnie z którym kochanie wyłącznie jednej osoby dowodzi intensywności miłości. Jeśli kochasz tylko jedną osobę, a wobec reszty ludzkości pozostajesz obojętny, to nie jest miłość, lecz rozszerzony egoizm. Miłość jest postawą wobec świata. Jeśli naprawdę kochasz, możesz powiedzieć: poprzez ciebie kocham wszystkich, kocham świat, kocham siebie.

Fromm opisuje przedmioty miłości. Miłość braterska, najbardziej fundamentalna, to miłość między równymi, zakorzeniona w rozpoznaniu, że pod powierzchnią różnic wszyscy stanowimy jedność. Co znamienne, zaczyna się ona od miłości do bezradnych, ubogich i obcych — ponieważ kochanie tych, którzy nie służą żadnemu celowi, jest miejscem, w którym miłość naprawdę się objawia. Miłość erotyczna pragnie zespolenia z jedną osobą, ale jeśli brakuje jej miłości braterskiej, pozostaje przemijającą iluzją.

Miłość do siebie umożliwia miłość do innych. Fromm atakuje zachodnie założenie — od Kalwina po Freuda — że miłość własna równa się egoizmowi i grzechowi. Logicznie rzecz biorąc, jeśli miłość bliźniego jest cnotą, a ty sam również jesteś istotą ludzką, to miłość do siebie musi być cnotą. Biblijne przykazanie, by kochać bliźniego swego jak siebie samego, zakłada miłość własną jako fundament.

Egoizm i miłość do siebie to przeciwieństwa, nie synonimy. Egoista, który zachłannie garnie wszystko do siebie, w istocie siebie nienawidzi; jego chciwość jest nieudaną kompensacją niezdolności do troski o własne prawdziwe ja. Fromm podaje przykład nadopiekuńczej, bezinteresownej matki, której ukryta wrogość wobec życia zaraża dzieci lękiem. Takie dzieci, wychowane na poświęceniu zamiast na autentycznym cieple, uczą się niechęci do życia. Nic nie odżywia dziecka bardziej niż bycie kochanym przez matkę, która szczerze kocha samą siebie.

Społeczeństwo produkuje ludzi niezdolnych do miłości. Fromm dowodzi, że zdolność do kochania zależy od kultury, a współczesne społeczeństwo zachodnie jest strukturalnie wobec niej wrogie. Rynek rządzi wszystkim. Ludzie postrzegają siebie jako towary, promując swoje pakiety osobowości i szukając uczciwej wymiany. Współczesny człowiek jest wyalienowany od samego siebie, od bliźnich i od natury — staje się sprawnie funkcjonującym trybikiem, który konsumuje, by zagłuszyć rozpacz.

Miłość degeneruje się w dwie pseudoformy. Po pierwsze, małżeństwo-zespół, w którym małżonkowie funkcjonują jak współpracujący pracownicy, pozostając uprzejmymi nieznajomymi — egoizm we dwoje chroniący przed samotnością. Po drugie, przekonanie, że miłość jest wynikiem właściwej techniki seksualnej, podczas gdy w rzeczywistości problemy seksualne zwykle wynikają z niezdolności do kochania, a nie odwrotnie. Fromm wymienia również miłość bałwochwalczą, miłość sentymentalną (przeżywaną wyłącznie w filmach lub fantazjach) oraz projekcję (obsesyjne skupianie się na wadach partnera, by unikać konfrontacji z własnymi).

Praktyka zaczyna się od samotności. W rozdziale poświęconym praktyce Fromm podkreśla, że każda sztuka wymaga dyscypliny, koncentracji, cierpliwości i najwyższego zaangażowania. Najtrudniejsza z nich we współczesnej kulturze jest koncentracja, a jej fundamentem jest zdolność do bycia samemu. Siedzieć w bezruchu bez telefonu, papierosa, radia czy jakiejkolwiek rozrywki jest dla większości ludzi niemal niemożliwe — stają się niespokojni i pełni lęku. A jednak paradoksalnie zdolność do bycia sam na sam ze sobą jest właśnie warunkiem zdolności do kochania. Jeśli lgniemy do drugiego człowieka, bo nie potrafimy stać na własnych nogach, to jest ratunek, nie miłość.

Fromm zaleca konkretne ćwiczenia: usiąść w stanie odprężenia, podążać za oddechem, odczuwać siebie jako centrum własnych sił — dwadzieścia minut rano i wieczorem. Zachęca do unikania błahych rozmów i towarzystwa ludzi wewnętrznie martwych oraz do nauki prawdziwego słuchania.

Wiara jest racjonalna, nie ślepa. Fromm odróżnia wiarę irracjonalną (poddanie się autorytetowi) od wiary racjonalnej (przekonania zakorzenionego we własnym doświadczeniu myśli i uczuć). Naukowcy posługują się racjonalną wiarą, gdy podążają za wizją, zanim ją udowodnią. W miłości wiara oznacza zaufanie do trwałości istoty drugiego człowieka, do własnej zdolności kochania i do ludzkiego potencjału jako takiego.

Kochać — to wymaga odwagi, ponieważ oznacza pełne zaangażowanie bez obietnicy bezpieczeństwa. Kto stawia bezpieczeństwo jako pierwszy warunek życia, nie jest zdolny do miłości. Fromm zauważa, że pod świadomym lękiem przed byciem niekochanym kryje się głębszy, zazwyczaj nieświadomy strach: lęk przed kochaniem, przed postawieniem wszystkiego na jedną kartę bez żadnej pewności. Łączy to z ostatnim wymogiem — aktywnością w sensie wewnętrznym, byciem w pełni przebudzonym i czujnym. Nie można być twórczym w miłości, pozostając biernym we wszystkich innych sferach życia.