Złodziejka książek

Kiedy Liesel przynosi pranie do domu burmistrza, Ilsa Hermann robi coś niespodziewanego. Zamiast podać torbę z praniem, ustępuje z drogi i prowadzi dziewczynę przez kasztanowe drzwi do pokoju, który zapiera jej dech — ściany uzbrojone w książki od podłogi po sufit, tysiące grzbietów w każdym kolorze, żyrandol rozsiewający światło po półkach. Liesel przesuwa po nich dłonią jak pianistka dotykająca klawiszy. Ilsa, owinięta w swój wieczny szlafrok, obserwuje ją zza biurka z cichym bólem kobiety, której syn zamarzł na śmierć w poprzedniej wojnie. Nigdy nie zagoiła tej rany. Książka obrazkowa z jego imieniem nabazgranym w środku to potwierdza. Liesel zaczyna przychodzić regularnie, czytając na zimnej podłodze, i między nimi rodzi się bezgłośna, krucha więź zbudowana na wspólnym żalu i opowieściach.

W listopadzie 1940 roku pod Himmelstraße 33 pojawia się młody mężczyzna z walizką i egzemplarzem Mein Kampf. Max Vandenburg, dwudziestoczteroletni żydowski pięściarz ze Stuttgartu, zadaje Hansowi dwa pytania: jak się nazywa i czy nadal gra na akordeonie. Drugie pytanie tak naprawdę oznacza: czy nadal mi pomożesz? Dekady wcześniej, podczas pierwszej wojny światowej, ojciec Maxa, Erik, nauczył Hansa grać i uratował mu życie, zgłaszając go do pisania listów, podczas gdy reszta plutonu poszła na rzeź. Hans obiecał wdowie po Eriku, że spłaci dług. Teraz ten dług wchodzi przez jego drzwi — wychudzony, przerażony, ściskający książkę, której strony skrywają klucz i mapę. Hans parzy kawę w ciemności. Liesel w piżamie widzi nieznajomego z korytarza. Rosa karmi go zupą bez słowa protestu.

Max śpi za puszkami z farbą i płachtami malarskimi w piwnicy, wychodząc tylko nocą, by usiąść przy kominku. Liesel powoli się do niego przekonuje. Odkrywają wspólną przypadłość — koszmary, które napadają ich co noc. Ona śni o martwym bracie; on śni o porzuceniu rodziny. Pewnej nocy siedzą przy gasnącym ogniu i wymieniają się tymi wizjami, i coś między nimi się zmienia. Liesel zaczyna przekazywać Maxowi raporty pogodowe, bo nie może widzieć nieba — niebieskie z długą chmurą rozciągniętą jak sznur, słońce kapiące na jej końcu. On maluje jej opisy na ścianie piwnicy. Na jej dwunaste urodziny tworzy Człowieka, który stał nade mną — książkę obrazkową namalowaną na wybielonych stronach wyrwanych z Mein Kampf. Słowa Führera wymazane i zastąpione historią o przyjaźni i dziewczynie, która się nie boi.

Kiedy burmistrz publicznie nawołuje do oszczędności, jego żona zwalnia Rosę — ostatnią klientkę od prania. Liesel musi przekazać tę wiadomość i coś w niej wybucha. Maszeruje z powrotem na Grande Strasse i wyrzuca z siebie wszystko na Ilsę Hermann: że jej syn nie żyje od dwudziestu lat, że trzęsienie się w zimnym domu jest żałosne, że oferowana książka może iść do diabła. Rzuca Gwizdka pod stopy kobiety w kapciach. Słowa uderzają jak pięści — Liesel widzi, jak na twarzy Ilsy pojawiają się obrażenia, nie fizyczne, ale równie realne. W chwili gdy jej wściekłość się wyczerpuje, zalewa ją wstyd. Przypomina sobie własnego martwego brata i wie, że użyła tej samej broni, którą kocha najbardziej — słów — by zranić kogoś, kto okazał jej wyłącznie dobroć. Okno biblioteki, co zdumiewające, pozostaje otwarte.

Z Rudym na czatach Liesel wspina się przez otwarte okno biblioteki i zabiera Gwizdka — kryminał, który czytała na podłodze u Ilsy. Rudy nazywa ją złodziejką książek i to przezwisko przylega z trafnością, która wywołuje jej uśmiech. Ale kilka tygodni później przechwytuje ich przywódca chuligańskiej bandy, Viktor Chemmel. Wyrywa książkę z rąk Liesel i ciska ją w rzekę Amper jak dysk. Rudy nie waha się ani chwili. Brnie po pas w grudniowej wodzie i wyławia przemoczoną książkę z nurtu. Stojąc tam, trzęsąc się z zimna, z blond włosami jak świeca w szarym popołudniu, unosi ją i prosi Liesel o pocałunek. Odmawia. Wychodzi z wody, podaje jej książkę i nigdy więcej nie pyta. Ta odmowa stanie się cichym żalem jej życia.

Po Bożym Narodzeniu — kiedy Liesel przyniosła śnieg do piwnicy i razem ulepili pięćdziesięciocentymetrowego bałwana — ciało Maxa zaczyna odmawiać posłuszeństwa. Mdleje przy kominku i zostaje przeniesiony do łóżka Liesel, gdzie leży nieprzytomny przez tygodnie. Rosa oświadcza, że nie przyjęła tego człowieka pod swój dach, żeby patrzeć, jak umiera. Liesel codziennie czyta na głos i ustawia na nocnym stoliku drobne prezenty: spuszczoną z powietrza piłkę, guzik, piórko, kamień, chmurę opisaną na papierze. Śmierć odwiedza łóżko chorego, ale zostaje odpędzona. W dniu, gdy Max w końcu otwiera oczy, Rosa wpada do klasy Liesel z krzykiem o zgubionym grzebieniu — to wymyślny podstęp. Gdy zostają same na korytarzu, szepcze prawdziwą wiadomość i wręcza Liesel porysowanego żołnierzyka. Jego ulubionego. Liesel uśmiecha się mimo nauczycielskiego klapsa przez całą drogę do domu.

Wrzesień 1942. Kiedy wyją syreny, Hubermannowie pędzą do głębszego schronu w piwnicy sąsiada, zostawiając Maxa samego — zbyt niebezpiecznie go zabrać, zbyt płytka piwnica, by go ochronić. W zatłoczonym schronie dzieci krzyczą, a dorośli kurczowo się trzymają. Liesel otwiera Gwizdka i zaczyna czytać na głos. Mechanika słów pochłania ją całkowicie — ciała uwięzione na papierze, po których może kroczyć. Jeden po drugim, płacz ustaje. Nawet najtrudniejsi sąsiedzi słuchają. Gdy rozlega się sygnał odwołania alarmu, dorośli dziękują dziewczynie, która sprawiła, że zapomnieli, iż mogą umierać. Max tymczasem zakradł się do szpary w zasłonie na górze. Po raz pierwszy od dwudziestu dwóch miesięcy widzi gwiazdy i mówi potem rodzinie, że wypaliły mu oczy. W piwnicy zaczyna szkicować to, co stanie się Potrząsaczką słów.

Żydów prowadzą marszem przez Molching w drodze do Dachau, a miasteczko ustawia się, by patrzeć. Wśród potykających się więźniów stary mężczyzna ciągle upada. Nogi go nie trzymają. Hans puszcza rękę Liesel, sięga do wózka z farbami, wchodzi na jezdnię i wyciąga kawałek chleba. Żyd pada na kolana, wtula twarz w golenie Hansa i płacze. Nadchodzi żołnierz i sześć razy chłoszcze więźnia, po czym zwraca bicz na Hansa — cztery uderzenia, które rozcinają mu plecy. Liesel i Rudy patrzą z pobocza. Inni Żydzi chwytają porzucony chleb, przechodząc obok. Farba rozlewa się po ulicy. Srebrne oczy obrzucane są obelgami przez gapiów. Hans opiera się o ścianę, przytłoczony, i widzi przed oczami piwnicę — ukrywającego się tam Żyda.

Tej samej nocy Max pakuje walizkę z jedzeniem i ciepłymi ubraniami. Dom jest sparaliżowany — Hans wie, że Gestapo może zjawić się w każdej chwili. Max całuje Liesel w czoło i mówi, że zostawił dla niej coś, ale jeszcze nie może tego dostać. Potem idzie Himmelstraße w ciemności. Liesel patrzy z okna kuchni. Na rogu przy sklepie Frau Diller nie ogląda się. Nie macha. Hans i Rosa stoją w kuchni z twarzami jak gips, ledwo oddychając. Przez trzy tygodnie Hans czeka przy furtce na aresztowanie, które nigdy nie nadchodzi. Znajduje jedynie liścik w umówionym miejscu nad rzeką — pięć słów mówiących Hansowi, że zrobił wystarczająco dużo. Dom wypełnia cisza, która nie ma nic wspólnego ze spokojem.

Kara przychodzi pocztą. Wniosek Hansa o członkostwo w partii nazistowskiej, długo odrzucany, zostaje nagle zatwierdzony — a wraz z nim przychodzi powołanie do wojska. Członek partii powinien być szczęśliwy, mogąc służyć, wyjaśnia pismo. Alex Steiner otrzymuje identyczne traktowanie. Kilka tygodni wcześniej dwóch mężczyzn w długich płaszczach odwiedziło dom Steinerów, chcąc zabrać Rudy'ego do elitarnej szkoły nazistowskiej, pod wrażeniem jego zdolności sportowych i wyników testów. Alex i Barbara odmówili oddania syna. Teraz obaj ojcowie zostają wcieleni do armii jako kara — Hans przydzielony do jednostki sprzątającej po nalotach w Essen, Alex do naprawiania mundurów pod Wiedniem. Rosa modli się co noc z akordeonem przypiętym do piersi, siedząc na brzegu łóżka w świetle księżyca, nie naciskając ani jednego klawisza. Zasypia z nim na sobie, a miechy pozostają nieme.

Sierpień 1943. Żydzi znów maszerują przez Molching, a Liesel biegnie na Monachijską. Znajduje jedyną twarz, która zamiast na drogę patrzy w tłum — Maxa. Wpycha się w kolumnę i chwyta go za ramię. Szepcze, że nie może uwierzyć, jak urosła. Zaczyna recytować słowa z Potrząsaczki słów, jego bajki o ich przyjaźni, karmiąc go zdaniami jak pożywieniem. Żołnierz wyciąga ją i rzuca na ziemię. Wchodzi z powrotem od tyłu. Max stoi nieruchomo, podczas gdy więźniowie omijają go, a bicz spada na nich oboje, aż Rudy rzuca się na Liesel i przyciska ją do drogi, przyjmując jej pięści i łzy, gdy Max jest prowadzony dalej w stronę Dachau. Kilka dni później, w zagajniku, opowiada Rudy'emu wszystko — o piwnicy, o ukrywaniu, o Żydzie.

Po tym jak Liesel niszczy książkę w bibliotece burmistrza z wściekłości na świat — drąc ją strona po stronie, bo słowa stworzyły potęgę Hitlera i słowa prowadziły Żydów do obozów — Ilsa Hermann przychodzi pod Himmelstraße 33 z małym czarnym tomikiem w linie. Mówi Liesel, że jej list z przeprosinami był dobrze napisany, że ma prawdziwy talent. Wręcza jej czysty zeszyt i prosi, by się nie karała, by nie dała się uwięzić w żałobie tak jak ona sama. Tej nocy Liesel schodzi do piwnicy, gdzie kiedyś ukrywał się Max, a Papa malował słowa na ścianach. Siada na puszce z farbą, używa większej jako biurka i przykłada ołówek do papieru. Nadaje tytuł: Złodziejka książek. Co noc przez tygodnie pisze własną historię przy świetle lampy naftowej.

7 października 1943. Bomby trafiają Himmelstraße, gdy wszyscy śpią. Syreny odezwały się za późno. Liesel, pisząca w piwnicy, nie słyszy kukułczego wołania ani alarmów. Płytka przestrzeń — uznana miesiące temu za nienadającą się na schron — ratuje tylko ją. Kiedy ratownicy ją odkopują, ściska swoją książkę i krzyczy, wołając Papę. Wyrywa się i potyka przez nierozpoznawalne gruzy. Najpierw znajduje Rudy'ego — nieruchomego, blond, zakurzonego. Potrząsa nim i błaga, żeby się obudził. Pochyla się i całuje go w usta, delikatnie i szczerze, czując smak kurzu, słodyczy i żalu. Potem znajduje Hansa i Rosę, splątanych razem w gruzach. Siada między nimi, trzyma mamę za rękę i mówi jej, że była piękna. Nie może spojrzeć na Papę. Kiedy w końcu to robi, kładzie akordeon obok jego ciała.