Test psychopaty. Podróż przez przemysł szaleństwa

Lista kontrolna PCL-R to złoty standard w diagnozowaniu psychopatii. Kanadyjski psycholog Bob Hare spędził dziesięciolecia, destylując psychopatyczne zachowania do dwudziestu cech — od gadatliwości/powierzchownego uroku i wielkościowego poczucia własnej wartości po brak wyrzutów sumienia i wszechstronność przestępczą. Każda cecha jest oceniana na zero, jeden lub dwa punkty. Zdobądź trzydzieści lub więcej punktów na czterdzieści możliwych, a zostajesz zaklasyfikowany jako psychopata. Lista jest stosowana przez komisje ds. zwolnień warunkowych, wymiar sprawiedliwości i szpitale psychiatryczne na całym świecie, w tym oddziały DSPD, gdzie pacjenci tacy jak Tony są przetrzymywani bezterminowo.

Hare dopracował listę na konferencji w 1975 roku, podczas której osiemdziesięciu pięciu ekspertów zebrało obserwacje dotyczące werbalnych tików psychopatów, konstrukcji zdań i wzorców zachowań. Siła tej listy kontrolnej jest ogromna: wysoki wynik może w praktyce oznaczać dożywotnie pozbawienie wolności. Krytycy obawiają się, że daje ona przeszkolonym osobom stosującym listę zbyt dużą subiektywną władzę nad losami ludzi.

Eksperyment w Oak Ridge był przejawem radykalnego idealizmu. Pod koniec lat sześćdziesiątych kanadyjski psychiatra Elliott Barker stworzył Kapsułę Totalnego Spotkania — mały zielony pokój, w którym kryminalni psychopaci rozbierali się do naga i spędzali jedenastodniowe sesje pod wpływem LSD, wyznając swoje najciemniejsze uczucia, podczas gdy Barker obserwował ich zza weneckiego lustra. Na nagraniach twardzi więźniowie zdawali się przechodzić przemianę, czule chwaląc się nawzajem. Niektórzy prosili nawet komisje ds. zwolnień warunkowych o opóźnienie ich wyjścia na wolność, aby mogli dokończyć terapię.

Potem nadeszły dane dotyczące recydywy. Zwykle 60 procent zwolnionych psychopatów popełnia ponowne przestępstwa. Wśród absolwentów programu Barkera — 80 procent. Jeden z nich uprowadził i zgwałcił jedenastoletniego chłopca. Wielokrotny zabójca dzieci Peter Woodcock, po latach treningu empatii, wykorzystał swoją pierwszą trzygodzinną przepustkę, by zamordować siekierą współpacjenta. Później przyznał, że program nauczył go „lepiej manipulować i trzymać te bardziej skandaliczne uczucia na wodzy".

Al Dunlap był przykładem numer jeden. Były prezes Sunbeam — którego rezydencja na Florydzie była pełna kamiennych rzeźb drapieżników — z radością reinterpretował pozycje z kwestionariusza psychopatii Boba Hare'a, gdy Ronson odczytywał je na głos. Powierzchowny urok? „Absolutnie czarujący!" Manipulacyjność? „Myślę, że można to opisać jako przywództwo." Impulsywność? „Szybka analiza." Brak wyrzutów sumienia? Pozwala ci „iść do przodu i osiągać kolejne wielkie rzeczy." Zdjęcie z miejsca zbrodni? „Podchodzę do tego intelektualnie."

Wall Street nagradzał takie zachowanie. Kiedy Dunlap został mianowany dyrektorem generalnym Sunbeam, akcje podskoczyły z 12,50 do 18,63 dolara — był to największy jednodniowy wzrost w historii nowojorskiej giełdy. Kiedy ogłosił zwolnienie połowy z 12 000 pracowników, kurs wystrzelił do 28 dolarów. Goldman Sachs publikował optymistyczne raporty analityczne. Miasteczka takie jak Shubuta w stanie Mississippi zamieniały się w miasta widma. Własne badanie Hare'a wykazało, że wśród specjalistów korporacyjnych prawdopodobieństwo uzyskania wyniku wskazującego na psychopatię było cztery do pięciu razy wyższe niż w populacji ogólnej.

To centralna teza książki. Ronson odkrywa, że dziennikarze, producenci telewizyjni, psychologowie i firmy farmaceutyczne mają wspólną, osobliwą motywację: identyfikować, wzmacniać i zarabiać na określonych rodzajach szaleństwa. Charlotte Scott, odpowiedzialna za dobór gości telewizyjnych, sprawdzała listy leków potencjalnych uczestników, szukając osób, które były „w sam raz szalone" — Prozac był idealny, schizofrenia odpadała. Reality show takie jak „Zamiana żon" czy „Extreme Makeover" eksploatowały rodziny w poszukiwaniu najbardziej dramatycznych dysfunkcji, niekiedy ze śmiertelnymi konsekwencjami.

Historia Davida Shaylera doskonale ilustruje tę formułę. Droga upadku byłego informatora MI5 — od teorii spiskowych o zamachach z 7 lipca, przez wiarę w hologramy, aż po ogłoszenie się Mesjaszem — pokazuje, że zainteresowanie mediów podąża za wąskim pasmem szaleństwa. Zbyt nudne zostaje zignorowane, zbyt absurdalne — porzucone. Tylko „właściwy rodzaj" szaleństwa zapewnia czas antenowy, a naprawdę chorzy ludzie są albo wykorzystywani, albo odrzucani.

Robert Spitzer zrewolucjonizował psychiatrię — na lepsze i na gorsze. Zainspirowany eksperymentem Rosenhana z 1973 roku (w którym osiem zdrowych psychicznie osób zostało przyjętych do szpitali psychiatrycznych tylko dlatego, że twierdziły, iż słyszą głos mówiący „łup

Konsekwencje były wstrząsające. Badania terenowe wykazały, że ponad 50 procent Amerykanów spełniało kryteria zaburzenia psychicznego. Firmy farmaceutyczne nagle zyskały setki nowych schorzeń do leczenia. Spitzer był zachwycony — dopóki nie przestał być. Zapytany, czy niektóre kategorie opisują normalne zachowanie, zamilkł na trzy minuty, po czym przyznał: „Część z tego może tak być".

Rebecca Riley zmarła od przepisanych jej leków. W 2006 roku czteroletnia dziewczynka z Bostonu została znaleziona martwa po tym, jak jej rodzice podali jej zbyt dużą dawkę leków przeciwpsychotycznych przepisanych z powodu choroby afektywnej dwubiegunowej u dzieci — żaden z tych leków nie był dopuszczony do stosowania u dzieci. Zdiagnozowano ją w wieku trzech lat — diagnozę postawił zwolennik dr. Josepha Biedermana, psychiatry z Harvardu, który twierdził, że choroba afektywna dwubiegunowa może się rozpocząć „od momentu, gdy dziecko otworzy oczy". Jednostka badawcza Biedermana została później poddana kontroli pod kątem konfliktu interesów w związku z otrzymywaniem finansowania od firmy Johnson & Johnson.

Były redaktor samego DSM nazwał to fałszywą epidemią. Allen Frances, który redagował DSM-IV, powiedział Ronsonowi, że jego podręcznik „nieumyślnie przyczynił się do trzech trwających fałszywych epidemii": autyzmu, zespołu deficytu uwagi i dwubiegunowości dziecięcej. Liczba diagnoz autyzmu wzrosła z mniej niż jednego na dwa tysiące dzieci do ponad jednego na sto. Dzieci, które były trudne lub humorzaste, otrzymywały etykietę dożywotniej choroby genetycznej — i były odpowiednio faszerowane lekami.

Szczerość Ronsona wobec własnej korupcji moralnej stanowi najostrzejszy zwrot w książce. Po ukończeniu trzydniowego kursu Boba Hare'a zaczął w myślach punktować wszystkich dookoła — przyklejał łatkę psychopaty krytykowi restauracyjnemu za zabicie pawiana, stawiał diagnozy wspólnym znajomym przy kolacji. Jego żona nauczyła się Listy Kontrolnej PCL-R i dołączyła do zabawy. Filmowiec Adam Curtis skonfrontował go: „Jesteś jak średniowieczny mnich, który zszywa gobelin z ludzkiego szaleństwa".

Ten wzorzec wykraczał poza Ronsona. Profiler kryminalny Paul Britton zaaranżował wymyślną prowokację przeciwko Colinowi Staggowi, niewinnemu człowiekowi, zszywając jego najbardziej dewiacyjnie wyglądające cechy w fałszywy portret zabójcy. Podczas gdy prawdziwy morderca chodził wolno i zabił ponownie, Britton nie był w stanie dostrzec, co zrobił źle. Władza etykietowania szaleństwa — czy to za pomocą listy kontrolnej, profilu, czy redakcyjnej intuicji — kusi każdego, kto ją posiada, do nadużyć.

Ronson kończy tam, gdzie zaczął — od dziwności jako cechy, a nie wady. Petter Nordlund, szwedzki psychiatra, którego obsesyjna, zagadkowa książka wprawiła w zakłopotanie naukowców na całym świecie, został odrzucony jako szaleniec. Ale jego ekscentryczność stworzyła wspólnotę, debatę intelektualną, aktywność gospodarczą i międzynarodową zagadkę. Jego ostatnia wiadomość do Ronsona składała się z dwóch słów: „Powodzenia". Nadmiernie niespokojny umysł Ronsona — ten sam, który sprawiał, że mimowolnie wrzeszczał w samolotach i wpadał w panikę, że jego żona nie żyje, gdy nie odbierała telefonu — był tym samym motorem, który napędzał go przez całe to śledztwo.

Niewygodna konkluzja książki: społeczeństwo jednocześnie patologizuje i eksploatuje niezwykłe umysły. Faszerujemy lekami trudne dzieci, przetrzymujemy w nieskończoność niejednoznaczne przypadki i bawimy się, oglądając w telewizji ludzi z problemami — a przy tym upieramy się, że wszyscy powinni być normalni. Być może, sugeruje Ronson, nasze nieszczęścia, lęki i obsesje są właśnie tym, co skłania nas do robienia naprawdę interesujących rzeczy.