Chokepoints

1. Chiến tranh kinh tế: Chiến trường toàn cầu mới

Đây chính là chiến tranh kinh tế. Đó là cách nước Mỹ tiến hành những trận chiến địa chính trị quan trọng nhất hiện nay.

Một loại chiến tranh mới. Chiến tranh kinh tế đã tiến hóa từ những lệnh cấm vận thương mại cổ xưa thành các chiến thuật tinh vi, phi bạo lực, trở thành công cụ chủ đạo của Mỹ trong việc đối phó với các thách thức an ninh toàn cầu. Khác với lực lượng quân sự truyền thống, vũ khí kinh tế dựa vào sự phụ thuộc lẫn nhau trên phạm vi toàn cầu, cho phép Mỹ tạo áp lực lớn mà không cần can thiệp quân sự trực tiếp. Sự chuyển dịch này bắt nguồn từ sự kết nối chặt chẽ của nền kinh tế thế giới hiện đại, nơi mỗi hành động của quan chức Mỹ có thể tạo ra những tác động lan tỏa rộng khắp.

Những giới hạn trong lịch sử. Trong quá khứ, chiến tranh kinh tế thường thất bại vì đòi hỏi sức mạnh hải quân hùng hậu hoặc sự đồng thuận quốc tế rộng rãi, điều khó duy trì lâu dài. Những ví dụ như Lệnh cấm Megarian của Pericles, Hệ thống Lục địa của Napoleon, hay sự thất bại của Hội Quốc Liên trước Ý và Nhật Bản đã minh chứng cho những hạn chế này. Lệnh cấm vận của Liên Hiệp Quốc đối với Iraq trong thập niên 1990, dù có hiệu quả nhất định, lại tốn kém, cần phong tỏa hải quân và cuối cùng không ngăn được chiến tranh, khiến nhiều người hoài nghi về hiệu quả của các công cụ kinh tế.

Nghịch lý của toàn cầu hóa. Nghịch lý của toàn cầu hóa là dù thúc đẩy sự hội nhập kinh tế chưa từng có, nó cũng tạo ra những điểm yếu mới. Chính những hệ thống được thiết kế để tối ưu hóa hiệu quả và lợi nhuận lại trở thành “điểm nghẽn” có thể bị lợi dụng cho mục đích chính trị. Nhận thức này, đặc biệt sau sự kiện 11/9, đã biến các công cụ kinh tế từ những cử chỉ mang tính biểu tượng thành vũ khí sắc bén trong nghệ thuật ngoại giao, giúp Mỹ “thắng mà không cần chiến đấu” theo cách chưa từng có trước đây.

2. Sức mạnh vô hình của đồng đô la: Điểm nghẽn tối thượng của Mỹ

Chính phủ Mỹ là người kiểm soát từng điểm trên hạ tầng vô hình này.

Sự thống trị của đồng đô la. Đồng đô la Mỹ là nền tảng của nền kinh tế toàn cầu, trở thành đồng tiền mặc định trong thương mại quốc tế, tài chính và ngoại hối. Vai trò bao trùm này, được củng cố bởi hệ thống Bretton Woods sau Thế chiến II và sau đó là thỏa thuận tái chế petrodollar với Saudi Arabia, mang lại cho Mỹ sức mạnh đòn bẩy vô song. Hầu hết các giao dịch quốc tế, kể cả giữa các thực thể không thuộc Mỹ, đều sử dụng đồng đô la và thường được thanh toán qua các tổ chức tài chính đặt tại Mỹ.

Tài chính trở thành vũ khí. Sự thống trị này đồng nghĩa với việc tiếp cận đồng đô la và hệ thống tài chính Mỹ là điều kiện cần thiết cho thương mại toàn cầu. Chỉ với một sắc lệnh hành pháp, Tổng thống Mỹ có thể từ chối quyền truy cập vào “hạ tầng vô hình” này đối với các công ty nước ngoài. Các ngân hàng trên toàn thế giới, bất kể trụ sở ở đâu, đều tuân thủ các lệnh trừng phạt của Mỹ để tránh bị phạt nặng, trở thành “bộ binh đáng tin cậy trên tuyến đầu thực thi trừng phạt của Mỹ.”

Điểm nghẽn không mong muốn của toàn cầu hóa. Những kiến trúc sư của toàn cầu hóa như Alan Greenspan và Walter Wriston vô tình tạo ra những điểm nghẽn này. Họ tập trung vào thị trường tự do và hệ thống liên kết chặt chẽ đã dẫn đến một mạng lưới tài chính tập trung, dù hiệu quả nhưng dễ bị lợi dụng cho mục đích chính trị. Sự chuyển đổi này cho phép Mỹ sử dụng vũ khí kinh tế với chi phí thấp và tác động lớn, ngay cả đối với các đối thủ mạnh, mà không cần đến lực lượng quân sự hay sự đồng thuận của Liên Hiệp Quốc.

3. Iran: Sân thử của chiến tranh tài chính

Từng ngân hàng một, Washington định hình hệ thống tài chính quốc tế để từ chối mọi giao dịch với Iran — không phải vì chính phủ yêu cầu mà vì các ngân hàng tự đánh giá đó là quyết định kinh doanh dựa trên rủi ro hợp lý.

Một chiến lược mới xuất hiện. Sau sự kiện 11/9, Stuart Levey tại Bộ Tài chính Mỹ đã thách thức quan điểm cho rằng các lệnh trừng phạt với Iran không hiệu quả. Nhận thấy mối liên hệ sâu sắc của Iran với nền kinh tế toàn cầu, ông xây dựng chiến lược nhắm trực tiếp vào các ngân hàng và công ty nước ngoài, tận dụng sự e ngại rủi ro pháp lý và uy tín của họ. Chiến dịch “thầm thì” này nhằm thuyết phục họ tự nguyện cắt đứt quan hệ với Iran, dù không có lệnh chính thức từ chính phủ hay nghị quyết Liên Hiệp Quốc.

Nhắm vào mạng lưới tài chính. Levey cùng nhóm của mình, trong đó có Adam Szubin, đã lần lượt phơi bày các thủ đoạn tài chính gian lận của Iran như “tước đoạt” dữ liệu giao dịch, đồng thời áp đặt các lệnh trừng phạt “chặn” lên các ngân hàng lớn của Iran. Những biện pháp này, kết hợp với đe dọa trừng phạt thứ cấp theo Đạo luật Trừng phạt, Trách nhiệm và Rút vốn Toàn diện với Iran (CISADA), đã cắt đứt hiệu quả quyền truy cập của Iran vào hệ thống tài chính Mỹ và đồng đô la, bao gồm cả các giao dịch “quay vòng” quan trọng.

Dầu mỏ – pháo đài cuối cùng. Dù đạt được thành công ban đầu, nguồn thu từ dầu mỏ của Iran vẫn tiếp tục tài trợ cho chương trình hạt nhân. Áp lực từ Quốc hội Mỹ dẫn đến sửa đổi Menendez-Kirk, nhắm vào Ngân hàng Trung ương Iran và doanh số dầu mỏ của nước này. Bộ Tài chính Mỹ phát triển “chiến lược giảm dần dầu mỏ,” cấp miễn trừ cho các quốc gia giảm nhập khẩu đáng kể, và sau đó yêu cầu tài khoản ký quỹ cho các khoản thanh toán dầu, thực chất ngăn Tehran tiếp cận petrodollar. Cuộc siết chặt kinh tế này dẫn đến:

• Sụp đổ đồng rial
• Lạm phát và thất nghiệp tăng vọt
• Bất ổn xã hội lan rộng
• Bầu cử Hassan Rouhani, người cam kết giảm nhẹ trừng phạt.
  Áp lực này cuối cùng mở đường cho thỏa thuận hạt nhân năm 2015 (JCPOA), chứng minh sức mạnh chưa từng có của tài chính được vũ khí hóa.

4. Nga (2014): Dao mổ và cái giá của sự thận trọng

Các lệnh trừng phạt nhằm thay đổi tính toán của Putin — thuyết phục ông rằng một cuộc xâm lược lớn hơn ở Ukraine không đáng giá cái giá phải trả, và khuyến khích ông bước vào đàm phán hòa bình với Poroshenko.

Một đối thủ khác biệt. Việc Nga sáp nhập Crimea năm 2014 đặt ra thách thức mới: một cường quốc hạt nhân gắn bó sâu sắc với nền kinh tế toàn cầu, đặc biệt là châu Âu. Khác với Iran, một cuộc chiến kinh tế toàn diện có thể gây tổn hại nghiêm trọng cho các nền kinh tế và liên minh phương Tây. Chính quyền Obama, lo ngại hậu quả không mong muốn và ưu tiên sự đoàn kết xuyên Đại Tây Dương, đã chọn cách tiếp cận “như dao mổ” thay vì “búa tạ.”

Chính xác và có trọng điểm. Daleep Singh tại Bộ Tài chính, cùng Dan Fried ở Bộ Ngoại giao, phát triển các “lệnh trừng phạt theo ngành” nhằm:

• Ngăn các ngân hàng nhà nước lớn và công ty năng lượng của Nga (như Rosneft) tiếp cận thị trường vốn phương Tây, hạn chế khả năng huy động nợ và vốn mới.
• Cấm bán công nghệ tiên tiến cho khai thác dầu ngoài khơi và khai thác đá phiến, nhằm hạn chế sản lượng năng lượng tương lai của Nga.
  Những biện pháp này được thiết kế để gây tổn thương rõ rệt nhưng có kiểm soát cho nền kinh tế Nga mà không gây sốc hệ thống ngay lập tức hay làm gián đoạn nguồn cung năng lượng châu Âu.

Kết quả hỗn hợp và cái giá của sự thận trọng. Dù các lệnh trừng phạt, cộng với giá dầu giảm, đã đẩy nền kinh tế Nga vào khủng hoảng (đồng ruble mất giá, vốn tháo chạy, suy thoái), chúng không thể đảo ngược hành động của Putin ở Ukraine. Cách tiếp cận thận trọng, từng bước của phương Tây đã cho Nga thời gian thích nghi và bảo vệ nền kinh tế, bao gồm:

• Phát triển các hệ thống tài chính thay thế (SPFS, Mir).
• Đa dạng hóa dự trữ ngoại hối tránh xa đồng đô la.
• Tăng cường quan hệ kinh tế với Trung Quốc.
  Sự do dự không “đánh lớn” ngay sau Crimea cuối cùng củng cố niềm tin của Putin rằng phương Tây không sẵn sàng chịu gánh nặng đối đầu kinh tế cường độ cao, tạo tiền lệ nguy hiểm.

5. Trung Quốc: Điểm nghẽn công nghệ và sự tách rời lớn

Nếu Mỹ mất vị thế dẫn đầu công nghệ, thì mọi thứ khác đều trở nên vô nghĩa.

Biên giới mới: công nghệ. Chính quyền Trump, đặc biệt dưới sự dẫn dắt của Matt Pottinger, nhận ra rằng sự hung hăng kinh tế của Trung Quốc thực chất là thách thức vị thế dẫn đầu công nghệ của Mỹ. Sáng kiến “Made in China 2025” của Bắc Kinh nhằm tự chủ trong các công nghệ then chốt, đe dọa thay thế các công ty Mỹ và làm suy yếu ưu thế quân sự của Mỹ. Điều này chuyển trọng tâm chiến tranh kinh tế từ các điểm nghẽn tài chính sang điểm nghẽn công nghệ.

Những bài kiểm tra và bài học ban đầu. Các nỗ lực ban đầu nhằm đối phó Trung Quốc như áp thuế và đề xuất “quốc hữu hóa 5G” thất bại không đạt hiệu quả. Tuy nhiên, lệnh “cấm vận” của Bộ Thương mại đối với ZTE, làm tê liệt tập đoàn viễn thông Trung Quốc bằng cách cắt đứt quyền truy cập công nghệ Mỹ, đã hé lộ một vũ khí mới mạnh mẽ. Điều này chứng minh kiểm soát công nghệ Mỹ quan trọng không kém gì kiểm soát đồng đô la, dù việc Trump sau đó đảo ngược chính sách với ZTE cho thấy sự không nhất quán về chính trị.

Huawei và Quy tắc Sản phẩm Trực tiếp Nước ngoài (FDPR). Chiến dịch chống Huawei trở thành trung tâm của cách tiếp cận mới này. Dù ban đầu có kẽ hở và sự do dự của đồng minh, FDPR được áp dụng, cấm mọi công ty toàn cầu bán chip cho Huawei nếu chip đó được sản xuất bằng công nghệ Mỹ. Điều này buộc các nhà sản xuất chip toàn cầu như TSMC phải chọn giữa Mỹ và Huawei, làm tê liệt mảng điện thoại thông minh của Huawei và ảnh hưởng lớn đến tham vọng 5G của họ. Đây là bước chuyển từ thay đổi hành vi sang hao mòn kinh tế lâu dài, nhằm thu nhỏ vai trò của Trung Quốc trong nền kinh tế công nghệ toàn cầu.

6. Nga (2022): Răn đe thất bại, hao mòn bắt đầu

So với tất cả những điều này, các lệnh trừng phạt dường như không đủ. Về mục tiêu chính — ngăn chặn cuộc xâm lược Nga ngay từ đầu — chúng là một thất bại vang dội.

Thất bại trong răn đe. Dù đã có nhiều tháng cảnh báo tình báo và lời đe dọa công khai về “hậu quả nhanh chóng và nghiêm trọng” từ chính quyền Biden và các đồng minh, Nga vẫn tiến hành cuộc xâm lược toàn diện Ukraine vào tháng 2 năm 2022. Putin, đánh giá thấp quyết tâm phương Tây và tin rằng nền kinh tế của mình “kháng trừng phạt,” đã theo đuổi tham vọng đế quốc, chứng minh rằng chỉ đe dọa đau đớn kinh tế không đủ để ngăn chặn ông ta.

Cú sốc tài chính chưa từng có. Đáp lại, phương Tây tung ra những vũ khí kinh tế mạnh nhất:

• Đóng băng Ngân hàng Trung ương: Nhóm G7 đóng băng hơn 300 tỷ USD dự trữ ngoại hối của Nga, làm cho kho tiền của Putin gần như vô dụng trong việc bảo vệ đồng ruble hay tài trợ chiến tranh.
• Lệnh trừng phạt chặn: Các ngân hàng lớn của Nga như VTB bị cắt khỏi đồng đô la và hệ thống tài chính quốc tế.
• Kiểm soát xuất khẩu công nghệ cao: FDPR được áp dụng với Nga, cắt đứt quyền truy cập các chất bán dẫn và công nghệ tiên tiến, ảnh hưởng đến cả quân sự lẫn công nghiệp dân sự.
  Cách tiếp cận “sốc và kinh ngạc” này, ban đầu bị một số người phản đối, đã được thúc đẩy mạnh mẽ bởi sự tàn bạo của cuộc xâm lược và sự kiên cường bất ngờ của Ukraine.

Ngoại lệ năng lượng. Một ngoại lệ quan trọng được dành cho ngành năng lượng Nga, với “Giấy phép Chung số 8” miễn trừ các khoản thanh toán dầu khí khỏi các lệnh trừng phạt tài chính. Điều này xuất phát từ lo ngại giá dầu toàn cầu tăng vọt và làm trầm trọng thêm lạm phát ở các nền kinh tế phương Tây. Dù cho phép Nga tiếp tục thu hàng tỷ đô la từ xuất khẩu năng lượng, nó cũng phơi bày điểm yếu lớn trong chế độ trừng phạt, thúc đẩy nỗ lực sau này nhằm áp trần giá.

7. Trần giá: Vũ khí mới trên thị trường dầu mỏ

Mục tiêu là “dùng trừng phạt để làm dầu rẻ hơn,” như Gacki nói, một ý tưởng nghe có vẻ quá tốt để thành sự thật.

Giải quyết bài toán năng lượng. Dù bị trừng phạt tài chính và công nghệ nghiêm ngặt, doanh thu dầu mỏ của Nga vẫn tăng vọt nhờ giá toàn cầu cao và ngoại lệ năng lượng. Để cắt nguồn tài trợ chiến tranh của Moscow mà không làm giảm nguồn cung toàn cầu, các quan chức Bộ Tài chính, trong đó có Andrea Gacki và Peter Harrell, đã phát triển cơ chế “trần giá.” Cách tiếp cận sáng tạo này nhằm:

• Cho phép dầu Nga tiếp tục lưu thông trên thị trường, tránh tăng giá đột biến.
• Giảm doanh thu mà Nga thu được trên mỗi thùng dầu.

Một “liên minh” nhà cung cấp dịch vụ. Trần giá được thực thi dựa trên sự thống trị của phương Tây trong các dịch vụ hàng hải. Nhóm G7 đồng ý:

• Cấm các công ty của họ cung cấp dịch vụ vận chuyển, bảo hiểm và tài chính cho dầu Nga bán với giá vượt trần (60 USD/thùng).
• Miễn trừ lệnh cấm nếu dầu được bán dưới mức trần.
  Điều này tạo ra một “liên minh nhà cung cấp dịch vụ,” buộc các nước mua như Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ phải thương lượng giá thấp hơn với Nga để tiếp cận các dịch vụ phương Tây thiết yếu. Chính sách này nhằm duy trì nguồn cung trong khi giảm lợi nhuận của Nga, một “khối rubik” phức tạp trong nghệ thuật ngoại giao kinh tế.

Thành công ban đầu và tác động lâu dài. Dù ban đầu có sự hoài nghi và tuân thủ quá mức từ một số bên (như Thổ Nhĩ Kỳ tại Bosphorus), trần giá cùng các lực lượng thị trường khác đã khiến giá và doanh thu dầu Nga giảm đáng kể. Điều này chứng tỏ khả năng của phương Tây trong việc tạo áp lực lên một thị trường hàng hóa lớn. Tuy nhiên, chính sách cũng góp phần vào sự “phân mảnh” của thị trường dầu toàn cầu, khi dầu Nga giờ đây chảy qua một chuỗi cung ứng song song với giá thấp hơn, đánh dấu sự kết thúc của một thị trường dầu toàn cầu thực sự thống nhất.

8. Sự đứt gãy kinh tế thế giới: Sự tan rã của toàn cầu hóa

Những lựa chọn mà các nhà hoạch định chính sách ở Washington, Bắc Kinh, Brussels và Moscow phải đối mặt có thể được xem như một tam giác bất khả thi gồm sự phụ thuộc kinh tế lẫn nhau, an ninh kinh tế và cạnh tranh địa chính trị. Chỉ có thể tồn tại hai trong ba yếu tố này, không thể có cả ba.

Nghịch lý an ninh của sự phụ thuộc. Kỷ nguyên chiến tranh kinh tế đã phơi bày một mâu thuẫn cơ bản: cạnh tranh địa chính trị gay gắt không thể cùng tồn tại với sự phụ thuộc kinh tế sâu sắc và mong muốn an ninh kinh tế. Khi Mỹ và các đối thủ vũ khí hóa các mối quan hệ kinh tế, các chính phủ trên toàn thế giới đang vội vã giảm thiểu điểm yếu, dẫn đến một “tình thế an ninh” trong đó các biện pháp phòng thủ của một quốc gia bị quốc gia khác hiểu nhầm là hành động tấn công.

Giảm rủi ro, không phải tách rời. Chính quyền Biden, trong khi tiếp tục các hạn chế công nghệ của Trump đối với Trung Quốc, ủng hộ chiến lược “giảm rủi ro và đa dạng hóa” thay vì “tách rời hoàn toàn.” Điều này bao gồm:

• “Bạn hóa” chuỗi cung ứng với các đồng minh tin cậy.
• Đầu tư lớn trong nước vào các công nghệ then chốt (ví dụ: chất bán dẫn, năng lượng sạch) qua các đạo luật như CHIPS and Science Act.
• Kiểm soát xuất khẩu có trọng điểm đối với các công nghệ nền tảng với “hàng rào cao” nhằm ngăn chặn ứng dụng quân sự.
  Tuy nhiên, các biện pháp trả đũa của Trung Quốc (như hạn chế xuất khẩu gallium và germanium) cùng nỗ lực xây dựng hệ sinh thái công nghệ tự chủ (ví dụ: chip Mate 60 Pro của Huawei) cho thấy thách thức và nguy cơ leo thang xung đột kinh tế.

Tương lai của các điểm nghẽn. Dù sự thống trị của đồng đô la vẫn mạnh mẽ, việc vũ khí hóa tài chính đã thúc đẩy Nga và Trung Quốc xây dựng các hệ thống thay thế (ví dụ: e-CNY, SPFS) và giảm phụ thuộc vào đô la. Các điểm nghẽn mới cũng đang nổi lên trong các ngành then chốt như năng lượng sạch, nơi Trung Quốc hiện chiếm ưu thế trong xử lý khoáng sản. Tương lai của chiến tranh kinh tế sẽ đòi hỏi:

• Đầu tư vào các “hội đồng chiến tranh kinh tế” liên ngành và nhân tài.
• Lập kế hoạch chủ động và phối hợp đồng minh.
• Chấp nhận sự cần thiết của “hy sinh” và chuẩn bị cho người dân chịu đựng chi phí kinh tế.
  Kỷ nguyên toàn cầu hóa không giới hạn đã kết thúc, nhường chỗ cho một thế giới phân mảnh, nơi an ninh kinh tế là ưu tiên hàng đầu, và lựa chọn giữa phụ thuộc, an ninh và cạnh tranh sẽ định hình những thập niên tới.