Điên Như Chúng Ta

Chứng biếng ăn không điển hình hé lộ một sự thật ẩn giấu. Bác sĩ tâm thần Sing Lee đã ghi nhận các bệnh nhân biếng ăn người Trung Quốc trong thập niên 1980, những người tự bỏ đói nhưng khác với bệnh nhân phương Tây, không biểu hiện nỗi sợ béo và không có hình ảnh cơ thể bị bóp méo. Họ giải thích việc từ chối ăn qua các cảm giác thể chất: đầy bụng, tắc nghẽn dạ dày, không có cảm giác thèm ăn. Một bệnh nhân tên Jiao, nặng chỉ 48 pound, vẫn vẽ chính xác hình ảnh bản thân và chỉ muốn đạt cân nặng bình thường. Những bệnh nhân này giống với các ca bệnh châu Âu thế kỷ 19, trước khi khuôn mẫu ám ảnh sợ béo hiện đại ra đời.

Rồi các triệu chứng thay đổi. Sau khi cái chết của Charlene Hsu năm 1994 nhập khẩu nguyên xi cách giải thích của phương Tây, nỗi ám ảnh sợ béo trở thành lý do được nêu ra chủ yếu. Đến năm 2007, gần như tất cả bệnh nhân của Lee đều báo cáo điều đó. Chẩn đoán không chỉ mô tả căn bệnh — nó tái định hình chính trải nghiệm chủ quan thực sự.

Can thiệp tâm lý lớn nhất trong lịch sử đã phản tác dụng. Sau trận sóng thần năm 2004 cướp đi sinh mạng hơn một phần tư triệu người, hàng trăm nhà tư vấn chấn thương phương Tây đổ xuống Sri Lanka với giả định rằng phản ứng PTSD là phổ quát. Họ tranh giành các trại tị nạn, dựa vào tài xế phục vụ du lịch làm phiên dịch trị liệu, và một tổ chức đã tư vấn cho 1.724 người trong vài ngày. Nhiều người không nắm được ngôn ngữ, tôn giáo hay nghi thức mai táng địa phương, và một số coi sự thiếu hiểu biết này là lợi thế, tự nhận mình phi chính trị và phi giáo phái.

Sự tự tin đó đặt sai chỗ. Các nghiên cứu suốt thập niên 1990 cho thấy việc giải tỏa tâm lý sớm không hiệu quả hoặc có hại. Nạn nhân tai nạn ô tô được giải tỏa tâm lý LO ÂU và SỢ HÃI hơn sau ba năm. Các nhà tư vấn đôi khi cấy ghép ký ức vào những người sống sót dễ bị ám thị, đặt những câu hỏi dẫn dắt tạo ra chính những triệu chứng mà họ mong đợi tìm thấy.

Đau khổ có thể tồn tại bên ngoài hộp sọ. Nhà tâm lý học Gaithri Fernando, thay vì áp đặt bảng kiểm PTSD, đã hỏi người Sri Lanka những câu chuyện mở về ai phục hồi và ai không. Bà phát hiện hai khác biệt chính so với mô hình Mỹ. Thứ nhất, người Sri Lanka trải nghiệm chấn thương qua thể chất, phàn nàn về đau khớp, đau cơ và đau ngực. Thứ hai, và sâu sắc hơn, họ định vị tổn thương trong thế giới xã hội: việc không thể hoàn thành vai trò của mình trong gia đình hay nhóm thân tộc là triệu chứng chính, không phải hệ quả của tổn thương tâm lý bên trong.

Điều này đảo ngược logic điều trị. Ở phương Tây, bạn nghỉ ốm để chữa lành tâm trí cá nhân, rồi quay lại với các nghĩa vụ xã hội. Đối với một người Sri Lanka, rút lui khỏi các vai trò xã hội để tư vấn riêng với một người lạ có thể làm vấn đề tồi tệ hơn, bởi vì chính sự kết nối mới là liều thuốc.

Im lặng là một công nghệ xã hội. Nhà nhân học Alex Argenti-Pillen nghiên cứu một ngôi làng mang đầy thương tích từ nội chiến và một cuộc nổi dậy của thanh niên, nơi hàng xóm đã tố giác, tra tấn và giết hại lẫn nhau nhưng vẫn sống cạnh nhau. Dân làng sử dụng một phương ngữ tinh vi với những từ ngữ thận trọng để ám chỉ nỗi kinh hoàng mà không triệu hồi nó: tra tấn trở thành trò nghịch ngợm của trẻ con, cuộc chiến tàn bạo trở thành sự hỗn loạn của những người vội vã quá mức. Nói trực tiếp về bạo lực có thể lan truyền ánh mắt của sự hoang dã — một chứng bệnh biến nạn nhân thành kẻ bạo lực.

Tư vấn phương Tây đe dọa thỏa thuận ngừng bắn. Các nhân viên chấn thương nhấn mạnh rằng người sống sót phải kể lại và làm chủ trải nghiệm của mình một cách trực tiếp. Những người dân làng hăng hái tiếp nhận điều này là những người phụ nữ không biết sợ, vốn đã nguy hiểm về mặt xã hội vì cái lưỡi sắc bén của họ. Tư vấn tâm lý hợp pháp hóa họ, có khả năng gỡ bỏ phanh hãm trên các vòng xoáy trả thù.

Phát hiện khiêu khích nhất trong tâm thần học xuyên văn hóa. Hai nghiên cứu lớn của Tổ chức Y tế Thế giới theo dõi hơn một nghìn bệnh nhân tại hàng chục địa điểm trong nhiều thập kỷ. Những người được chẩn đoán ở Ấn Độ, Nigeria và Colombia có thời gian thuyên giảm dài hơn và chức năng xã hội tốt hơn so với bệnh nhân ở Hoa Kỳ, Đan Mạch hay Đài Loan. Khoảng 40 phần trăm bệnh nhân ở các quốc gia công nghiệp hóa trở nên suy giảm nghiêm trọng theo thời gian, so với 24 phần trăm ở các nước nghèo hơn. Những nơi có thuốc, công nghệ và nghiên cứu tốt nhất lại có nhiều bệnh nhân tàn phế nhất.

Bầu không khí cảm xúc có thể giải thích điều này. Nghiên cứu về cảm xúc biểu lộ cho thấy bệnh nhân tâm thần phân liệt tái phát thường xuyên hơn nhiều trong các gia đình có mức độ chỉ trích, thù địch và can thiệp cảm xúc quá mức cao. Tỷ lệ tái phát khoảng 50 phần trăm trong các hộ gia đình cảm xúc cao so với 21 phần trăm trong các hộ cảm xúc thấp — một quy luật nhất quán xuyên suốt các nền văn hóa.

Chiến lược thiện chí đã phản tác dụng. Các nhà vận động thúc đẩy câu chuyện y sinh — bệnh tâm thần là một căn bệnh như bao căn bệnh khác — tin rằng điều đó sẽ giải thoát người bệnh khỏi sự đổ lỗi. Thế nhưng khi thế giới tiếp nhận các giải thích về mất cân bằng hóa học và di truyền trong suốt năm mươi năm, nhận thức về sự nguy hiểm lại tăng lên, không giảm đi. Các nghiên cứu ở Thổ Nhĩ Kỳ, Đức, Nga và Mông Cổ phát hiện rằng những người ủng hộ nguyên nhân sinh học muốn giữ khoảng cách xã hội NHIỀU HƠN với người bệnh tâm thần.

Tại sao sự hỏng hóc cảm thấy vĩnh viễn. Một câu chuyện về di truyền hay sinh hóa ngụ ý rằng con người đó về cơ bản và không thể đảo ngược là bất thường, gần như một loài khác. Trong thí nghiệm của Sheila Mehta, những người tham gia được cho biết đối tác mắc bệnh sinh học đã phóng những cú sốc điện mạnh hơn so với những người được cho biết vấn đề bắt nguồn từ các sự kiện thời thơ ấu. Ngược lại, ở Zanzibar, niềm tin về nhập hồn giữ người bệnh ở bên trong nhóm xã hội.

Tiếp thị tổng lực tạo ra nhu cầu. Nhà nhân học Kalman Applbaum cho thấy các hãng dược phẩm thâm nhập Nhật Bản nhằm thay đổi toàn bộ môi trường trong đó thuốc được sử dụng, tái định hình chính ý thức con người. Trong thập niên 1990, Nhật Bản không có thị trường đại chúng cho thuốc chống trầm cảm vì nỗi buồn sâu sắc được văn hóa tôn vinh, không bị bệnh lý hóa. Từ chỉ trầm cảm lâm sàng, utsubyo, biểu thị một tình trạng hiếm gặp, ở mức loạn thần.

GlaxoSmithKline đã thay đổi nền văn hóa. Trước khi tung ra Paxil, công ty đã đưa các học giả xuyên văn hóa đến các hội nghị sang trọng để tìm hiểu cách niềm tin của người Nhật về nỗi buồn đã hình thành. Khẩu hiệu chiến thắng của họ tái định nghĩa trầm cảm thành kokoro no kaze — cảm lạnh của tâm hồn: không kỳ thị, phổ biến, và dễ dàng điều trị bằng thuốc. Kết hợp với sự công khai xung quanh các vụ tự tử vì làm việc quá sức như trường hợp của nhân viên quảng cáo trẻ Oshima Ichiro, doanh số đạt 100 triệu đô la trong năm đầu tiên và hơn một tỷ đô la vào năm 2008.

Một câu chuyện không có bằng chứng. Tuyên bố rằng trầm cảm bắt nguồn từ serotonin thấp, được lặp đi lặp lại trong quảng cáo trên toàn thế giới, thiếu sự đồng thuận khoa học. George Ashcroft đề xuất nó vào thập niên 1950, rồi từ bỏ vào năm 1970 khi các phép đo chính xác hơn không tìm thấy sự thiếu hụt serotonin ở bệnh nhân trầm cảm. Thuốc SSRI thay đổi hóa học não bộ một cách rộng rãi; chúng không khôi phục một trạng thái cân bằng tự nhiên đã được ghi nhận. Chính giáo trình lâm sàng của ngành tâm thần học cũng tuyên bố rằng giả thuyết suy kiệt chưa bao giờ được xác nhận.

Đường ống dữ liệu đã bị xâm phạm. Bác sĩ tâm thần David Healy ước tính các hãng dược phẩm đã viết thuê hơn một nửa số nghiên cứu trên các tạp chí hàng đầu vào giữa thập niên 1990. Trong 38 thử nghiệm thuốc chống trầm cảm có kết quả tích cực, 37 được công bố; trong 36 thử nghiệm có kết quả tiêu cực, chỉ 3 được đăng. Khi tất cả dữ liệu được gộp lại, khoảng năm trong mười bệnh nhân cải thiện với SSRI so với bốn trong mười với giả dược, nghĩa là chỉ một trong mười cho thấy lợi ích đặc hiệu của thuốc.

Nỗi khổ tìm kiếm khuôn mẫu có sẵn. Watters lưu ý rằng mỗi đại dịch đều bén rễ trong thời kỳ mất phương hướng. Chứng biếng ăn lan rộng ở Hồng Kông trong những năm lo âu giữa cuộc đàn áp Thiên An Môn năm 1989 và lễ bàn giao cho Trung Quốc năm 1997. PTSD xâm chiếm các dân tộc đang quay cuồng vì chiến tranh và thảm họa. Trầm cảm kiểu Mỹ bám rễ trong thời kỳ suy thoái kéo dài của Nhật Bản. Khi địa vị, an ninh và tương lai bị đe dọa từ mọi phía cùng lúc, các dân tộc vươn tay nắm lấy bất kỳ lời giải thích nào mà thời khắc đó mang lại.

Cơ hội tiếp theo là ngay bây giờ. Khi Watters viết trong cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, các chuyên gia đã công bố các đại dịch sức khỏe tâm thần do suy thoái và 301 loại thuốc tâm thần mới đang được phát triển. Một chẩn đoán ứng viên — rối loạn cay đắng hậu chấn thương — lần đầu được xác định ở những người Đông Đức bị mất ổn định bởi sự sụp đổ của Bức tường Berlin, hoàn toàn phù hợp với sự bất an của thay đổi toàn cầu nhanh chóng.