Duma i uprzedzenie

Pan Collins, pompatyczny duchowny, który odziedziczy Longbourn na mocy ordynacji, przybywa z planem poślubienia jednej z córek Bennetów jako zadośćuczynienia. Pani Bennet kieruje go z dala od Jane — zarezerwowanej dla Bingleya — ku Elżbiecie. Jego oświadczyny to arcydzieło absurdu: wymienia powody małżeństwa w porządku numerycznym, powołuje się na aprobatę swojej patronki, lady Catherine de Bourgh, i zapewnia Elżbietę, że jej skromny posag nigdy nie zostanie wspomniany. Ona odmawia stanowczo, wielokrotnie, ale on nie jest w stanie pojąć, że kobieta mogłaby mówić poważnie. W ciągu kilku dni przenosi swoje zainteresowanie na najbliższą przyjaciółkę Elżbiety, Charlotte Lucas — dwudziestosiedmioletnią, nieładną i praktyczną. Charlotte przyjmuje oświadczyny, wybierając bezpieczeństwo ponad uczucie. Elżbieta jest wstrząśnięta: kobieta, której ufała najbardziej, poślubiła mężczyznę ani rozsądnego, ani miłego, i nazwała to uczciwym układem.

Caroline Bingley pisze do Jane, oznajmiając, że całe towarzystwo z Netherfield wyjechało do Londynu bez zamiaru powrotu. List z chirurgiczną precyzją popycha Jane ku rozpaczy: Caroline wychwala siostrę Darcy'ego, Georgianę, jako idealną partnię dla brata, sugerując, że przywiązanie Bingleya nigdy nie było poważne. Elżbieta natychmiast przejrzała intrygę — Caroline chce ich rozdzielić — ale Jane nie potrafi uwierzyć, że ktokolwiek byłby zdolny do tak celowego okrucieństwa. W Londynie, mieszkając u cioci i wuja Gardinerów, Jane składa wizytę Caroline i zostaje przyjęta z chłodną uprzejmością, a potem milczeniem. Mijają cztery tygodnie bez wizyty zwrotnej. Gdy Caroline wreszcie się pojawia, jej zachowanie jest zmienione nie do poznania — zdawkowe, oficjalne, lekceważące. Jane pisze do Elżbiety, że całkowicie zerwała tę znajomość. List jest spokojny. Jego spokój jest druzgocący.

Elżbieta odwiedza Charlotte na plebanii w Hunsford, gdy Darcy i jego kuzyn pułkownik Fitzwilliam przybywają do pobliskiego Rosings na Wielkanoc. Fitzwilliam mimochodem zdradza, że Darcy niedawno chwalił się uratowaniem przyjaciela przed nierozważnym małżeństwem — najwyraźniej chodzi o Bingleya i Jane. Tego wieczoru, wciąż wściekła, Elżbieta jest sama, gdy Darcy wchodzi do pokoju i oświadcza z widocznym wzburzeniem, że ją kocha — żarliwie, wbrew swojej woli, wbrew rozsądkowi, wbrew własnemu osądowi. Mówi o jej niższych koneksjach, niestosowności jej rodziny, o degradacji, jaką ten związek by oznaczał. Elżbieta odmawia mu z furią, która zaskakuje ich oboje. Oskarża go o zniszczenie szczęścia Jane, o zrujnowanie Wickhama, o zachowanie, na które żaden dżentelmen by sobie nie pozwolił. Wychodzi z pobladłą twarzą, a ona płacze przez pół godziny.

Następnego ranka Darcy przechwytuje Elżbietę na spacerze i wręcza jej list — dwie kartki gęstego pisma — po czym kłania się i znika. Odnosi się do jej zarzutów po kolei. Uważał Jane za obojętną wobec Bingleya na podstawie jej pogodnego opanowania i zataił przed Bingleyem, że Jane przebywała w Londynie. Co do Wickhama: posada duchownego nigdy nie została odmówiona — Wickham otrzymał trzy tysiące funtów w zamian za nią, roztrwonił pieniądze, a potem zażądał posady, gdy był spłukany. Co gorsza, Wickham próbował uciec z piętnastoletnią siostrą Darcy'ego, Georgianą, dla jej trzydziestotysięcznego posagu. Elżbieta czyta list wielokrotnie, aż zna go na pamięć. Każda lektura zdejmuje kolejną warstwę pewności. W końcu przyznaje to, czego próżność nie pozwalała jej dostrzec: pielęgnowała uprzedzenie i nazywała je przenikliwością.

Ciocia i wuj Elżbiety, Gardinerowie, kierują swoją letnią podróż do Derbyshire, a Elżbieta zgadza się odwiedzić Pemberley dopiero po upewnieniu się, że Darcy jest nieobecny. Posiadłość wprawia ją w zdumienie — pełna wdzięku, nie ostentacji, jej tereny ukształtowane gustem, nie próżnością. Gospodyni, która zna Darcy'ego od czwartego roku życia, opisuje go jako najłaskawszego pana na świecie, hojnego dla dzierżawców i służby, oddanego siostrze. Elżbieta z trudem rozpoznaje opisywanego mężczyznę. Stoi przed jego portretem w galerii i po raz pierwszy czuje coś cieplejszego niż szacunek. Potem, gdy przechodzą przez park, by odjechać, pojawia się sam Darcy — przyjechał dzień wcześniej. Zamiast chłodnej dumy wita ją z łagodną uprzejmością, pyta o jej rodzinę i prosi o pozwolenie na przedstawienie siostry. Elżbieta ledwo może mówić ze zdumienia.

Dwa listy od Jane niszczą kruche nowe szczęście Elżbiety. Pierwszy donosi, że jej najmłodsza siostra Lydia uciekła z Brighton z Wickhamem, przypuszczalnie do Szkocji. Drugi, napisany dzień później, ujawnia, że nigdy nie pojechali do Szkocji — są gdzieś w Londynie, niezaślubieni, a Wickham najwyraźniej nigdy nie zamierzał się żenić. Elżbieta jest sama w gospodzie w Lambton, gdy przybywa Darcy. Opowiada mu wszystko, nie potrafiąc ukryć udręki — Lydia jest zhańbiona, a wraz z nią być może reputacja całej rodziny. Darcy słucha, krąży po pokoju ze ściągniętymi brwiami, a Elżbieta odczytuje jego wyraz twarzy jako koniec wszelkich nadziei. Mężczyzna, który miał zastrzeżenia do jej koneksji, nigdy nie mógłby związać się ze szwagierką Wickhama. Jest pewna, że straciła go w dokładnie tym momencie, gdy wie, że go kocha.

Lydia poślubia Wickhama na warunkach zbyt hojnych, by Bennetowie mogli je sami wynegocjować — długi spłacone, stopień oficerski wykupiony, pieniądze zabezpieczone. Pan Bennet podejrzewa, że koszty poniósł jego szwagier, pan Gardiner. Wtedy Lydia, odwiedzając Longbourn jako bezczelna mężatka, przypadkiem wspomina, że Darcy był obecny na jej ślubie. Elżbieta pisze do cioci Gardiner i otrzymuje pełną relację: Darcy opuścił Derbyshire dzień po Elżbiecie, wytropił Wickhama przez dawnego wspólnika i sam wynegocjował małżeństwo. Spłacił długi Wickhama — ponad tysiąc funtów — wykupił mu stopień oficerski i zabezpieczył dodatkowe pieniądze dla Lydii, nalegając, by pan Gardiner nie ponosił żadnych kosztów. Podany powód: jego własna duma nie pozwoliła mu wcześniej publicznie zdemaskować Wickhama. Pani Gardiner sugeruje, że prawdziwym powodem była sama Elżbieta.

Bingley wraca do Netherfield z Darcym. W Longbourn Elżbieta obserwuje Darcy'ego z rozpaczliwą uwagą, ale on jest milczący i trzyma dystans. Pani Bennet, nieświadoma tego, co mu zawdzięcza, traktuje go z ledwo skrywaną nieuprzejmością, jednocześnie nadskakując Bingleyowi. Elżbieta umiera ze wstydu. Podczas kolejnych wizyt Bingley wyraźnie ciągnie z powrotem ku Jane. Przejrzyste intrygi pani Bennet, by zostawić ich samych, są żenujące, ale skuteczne: pewnego wieczoru Elżbieta otwiera drzwi salonu i zastaje Bingleya i Jane stojących razem przy kominku z zarumienionymi twarzami. Bingley szepcze coś do Jane i wybiega z pokoju, by prosić pana Benneta o zgodę. Jane, obejmując Elżbietę, oświadcza, że jest najszczęśliwszą istotą na świecie. Długa rozłąka dobiegła końca.

Powóz czwórką koni przywozi lady Catherine de Bourgh — władczą ciotkę Darcy'ego — do Longbourn, niezaproszoną i wściekłą. Dotarły do niej pogłoski, że Elżbieta poślubi jej siostrzeńca, i przybyła, by wymusić obietnicę, że to nigdy nie nastąpi. Darcy, upiera się, jest przeznaczony dla jej własnej chorowitej córki na mocy umowy z kolebki. W naładowanej konfrontacji w ogrodzie lady Catherine żąda, grozi i obraża rodzinę Elżbiety, jej majątek i skandal z Lydią. Elżbieta odmawia złożenia jakiejkolwiek obietnicy. Mówi lady Catherine, że jeśli Darcy się oświadczy, podejmie decyzję kierując się własnym szczęściem, nie życzeniami jego ciotki. Lady Catherine odjeżdża wściekła — i natychmiast relacjonuje wszystko Darcy'emu, spodziewając się, że go to zniechęci. Tymczasem odmowa Elżbiety zaprzeczenia takiej możliwości daje mu odwagę, by spróbować ponownie.

Spacerując sam na sam, podczas gdy Bingley i Jane zostają w tyle, Elżbieta dziękuje Darcy'emu za to, co zrobił dla Lydii. Odpowiada, że jeśli mu dziękuje, niech to będzie wyłącznie ze względu na nią samą — pragnienie obdarzenia jej szczęściem było najsilniejszą siłą stojącą za wszystkim. Potem, głosem ostrożnym i odsłoniętym, pyta, czy jej uczucia pozostają takie same jak w zeszłym kwietniu. Elżbieta mówi mu, że zmieniły się całkowicie. Szczęście, jakie to wywołuje, jest niepodobne do niczego, czego dotąd doświadczyli. Spacerują milami, odtwarzając całą bolesną historię ich znajomości — jak relacja lady Catherine faktycznie dała mu nadzieję, jak odmowa Elżbiety zaprzeczenia takiej możliwości oznaczała, że nie podjęła jeszcze nieodwołalnej decyzji przeciwko niemu. Wyznaje, że jej odmowa naprawdę go upokorzyła. Ona przyznaje, że jej osądami rządziła próżność, nie rozsądek.

Elżbieta otwiera serce przed Jane tego wieczoru, a Jane — która nie jest w stanie pojąć, że jej siostra pokochała mężczyznę, którego niegdyś nienawidziła — jest zdumiona ponad wszelkie słowa. Gdy Elżbieta mówi ojcu, pan Bennet jest zaniepokojony: wie, że żywy duch Elżbiety nie przetrwałby małżeństwa bez prawdziwego szacunku, i błaga ją, by nie przyjmowała mężczyzny, którego nie potrafi poważać. Zapewnia go ze łzami, że naprawdę kocha Darcy'ego, a on ustępuje — mówiąc, że Darcy na nią zasługuje. Reakcja pani Bennet przechodzi od oniemienia do szaleństwa: kieszonkowe, powozy, dziesięć tysięcy rocznie. Kobieta, która jeszcze tego ranka nazywała Darcy'ego nieprzyjemnym, teraz nie może go nachwalić. Elżbieta pisze do pani Gardiner, że jest najszczęśliwszą istotą na świecie — szczęśliwszą nawet od Jane, bo Jane tylko się uśmiecha, podczas gdy ona się śmieje.