Psychologia pieniędzy. Ponadczasowe lekcje o bogactwie, chciwości i szczęściu

Bill Gates miał szczęście, jakie zdarza się raz na milion. W 1968 roku jego szkoła, Lakeside, była jedną z zaledwie kilku na świecie, które posiadały komputer. Sam Gates powiedział, że bez Lakeside nie byłoby Microsoftu. Jego równie błyskotliwy przyjaciel Kent Evans, obdarzony tymi samymi talentami i ambicjami, zginął w wypadku wspinaczkowym, nie dożywszy ukończenia szkoły. Ta sama skala siły, przeciwny kierunek.

Błędnie oceniamy jedno i drugie. Oceniając sukcesy innych, przypisujemy je umiejętnościom; oceniając własne porażki, winimy ryzyko. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii Robert Shiller powiedział, że najbardziej chciałby poznać dokładną rolę szczęścia w osiąganiu sukcesu. Rada Housela: bądź ostrożny w tym, kogo chwalisz i kogo potępiasz, i badaj szerokie wzorce, a nie skrajne jednostki, ponieważ najbardziej ekstremalne wyniki są najmniej powtarzalne i najbardziej przesiąknięte szczęściem.

Poczucie „wystarczy" to najrzadsza umiejętność finansowa. Rajat Gupta, który wyrósł z sierocińca w Kalkucie, by kierować McKinseyem i zasiadać w radzie Goldman Sachs, był wart 100 milionów dolarów, a mimo to dopuścił się wykorzystywania informacji poufnych, goniąc za statusem miliardera. Bernie Madoff prowadził legalną firmę animatora rynku, zarabiającą dziesiątki milionów rocznie, zanim stworzył piramidę finansową. Obaj stracili wszystko, ponieważ nie znali pojęcia „wystarczy".

Porównywanie się z innymi to wojna, której nie da się wygrać. Debiutant zarabiający 500 000 dolarów czuje się biedny obok kolegi z drużyny inkasującego 36 milionów, który z kolei czuje się skromnie przy zarządzających funduszami hedgingowymi zarabiających 340 milionów, a ci spoglądają w górę na Buffetta zyskującego 3,5 miliarda rocznie. Sufit podnosi się w nieskończoność. Szczęście to wyniki minus oczekiwania. Reputacja, wolność, rodzina i bycie kochanym — tego nie warto ryzykować dla rzeczy, których się nie potrzebuje.

Przewaga Buffetta to długowieczność, nie geniusz. Z około 84,5 miliarda dolarów majątku Warrena Buffetta mniej więcej 84,2 miliarda zostało zgromadzone po jego pięćdziesiątych urodzinach, a 81,5 miliarda — po sześćdziesiątce z okładem. Gdyby zaczął inwestować w wieku 30 lat i przeszedł na emeryturę w wieku 60 lat, osiągając przeciętne stopy zwrotu, byłby wart około 11,9 miliona dolarów — o 99,9% mniej. Jego umiejętnością jest inwestowanie; jego prawdziwym sekretem jest konsekwentne inwestowanie przez trzy czwarte stulecia.

Mózgi myślące liniowo nie doceniają wzrostu wykładniczego. Epoki lodowcowe nie powstają pod wpływem potężnych sił, lecz z cienkiej warstwy letniego śniegu, który po prostu nie topnieje, odbija promienie słoneczne i kumuluje się w pokrywy grube na kilometry. Z pieniędzmi jest tak samo. Najpotężniejsza książka o inwestowaniu, żartuje Housel, nosiłaby tytuł „Zamknij się i czekaj" — miałaby jedną stronę z wykresem długoterminowego wzrostu. Dobre stopy zwrotu utrzymywane nieprzerwanie biją spektakularne wyniki, których nie da się powtórzyć.

Zdobywanie bogactwa i utrzymanie go to przeciwstawne umiejętności. Jesse Livermore zarobił równowartość 3 miliardów dolarów w jeden dzień, grając na krótko podczas krachu w 1929 roku, po czym nabrał nadmiernej pewności siebie, stawiał coraz większe zakłady, stracił wszystko i odebrał sobie życie. Zarabianie pieniędzy wymaga optymizmu i podejmowania ryzyka; ich utrzymanie wymaga oszczędności, paranoi i pokory, by przyznać, że szczęście odegrało swoją rolę.

Planuj z założeniem, że plan może nie zadziałać. Spośród firm na tyle udanych, by wejść na giełdę, 40% ostatecznie traci praktycznie całą swoją wartość. Rick Guerin, równie utalentowany trzeci partner Buffetta i Mungera, został zmuszony do sprzedaży swoich udziałów w Berkshire podczas krachu w latach 1973–1974, ponieważ korzystał z dźwigni finansowej i się spieszył. Remedium jest umysł oparty na strategii sztangi: optymistyczny co do długoterminowej trajektorii, paranoiczny wobec min czyhających po drodze. Margines bezpieczeństwa pozwala ci pozostać w grze.

Ogony rozkładu rządzą wszystkim. Marszand Heinz Berggruen kupował arcydzieła hurtowo, niczym fundusz indeksowy — 99% mogło być przeciętnych, ale kilka Picassów sprawiło, że kolekcja była warta ponad miliard. Spośród akcji wchodzących w skład indeksu Russell 3000 od 1980 roku 40% straciło co najmniej 70% wartości i nigdy się nie odbiło, podczas gdy zaledwie 7% składników odpowiadało za praktycznie cały wzrost indeksu. Walt Disney wyprodukował setki kreskówek, które przynosiły straty, zanim 83 minuty Królewny Śnieżki odmieniły losy firmy.

Możesz się mylić przez połowę czasu i wciąż wygrywać. Peter Lynch mówił, że świetni inwestorzy mają rację 6 razy na 10. Buffett posiadał od 400 do 500 akcji, ale większość pieniędzy zarobił na 10. Ta lekcja dotyczy też zachowania: Sue, która inwestowała przez każdą recesję od 1900 do 2019 roku, skończyła z kwotą 435 551 dolarów — znacznie więcej niż inwestorzy, którzy uciekali z rynku podczas spadków.

Autonomia przewyższa luksus, jeśli chodzi o szczęście. Psycholog Angus Campbell odkrył, że silne poczucie kontroli nad własnym życiem jest lepszym predyktorem dobrostanu niż dochód, wielkość domu czy prestiż zawodowy. Możliwość robienia tego, co chcesz, kiedy chcesz i z kim chcesz — to najwyższa dywidenda, jaką wypłacają pieniądze. Housel zrezygnował z prestiżowego stażu w bankowości inwestycyjnej po zaledwie miesiącu, ponieważ wykonywanie pracy, którą kochał, według harmonogramu, nad którym nie miał kontroli, sprawiało, że czuł się jak w pracy, której nienawidził.

Współczesna praca nigdy się nie kończy. Przedsiębiorca Derek Sivers powiedział, że momentem, który dał mu wolność, było odłożenie 12 000 dolarów, gdy miał dwadzieścia kilka lat, a nie późniejsza sprzedaż firmy. A mimo to Amerykanie nie są szczęśliwsi niż w latach pięćdziesiątych XX wieku, choć mają znacznie większe domy i szybsze samochody — bo praca umysłowa, podobnie jak rozmyślania Johna D. Rockefellera, podąża za nami do domu. Kupiliśmy rzeczy i oddaliśmy czas.

Bycie bogatym i posiadanie majątku to przeciwieństwa. Bycie bogatym to wysokie bieżące dochody, samochód za 100 000 dolarów i duży dom — rzeczy głośne i widoczne. Majątek to dochód celowo niewydany: niekapiony samochód, odrzucona podwyżka standardu, aktywa finansowe, które nie zostały zamienione w rzeczy. Jedyna informacja, jaką daje ci Ferrari, to fakt, że jego właściciel ma 100 000 dolarów mniej niż wcześniej — albo więcej długów.

Paradoks człowieka w samochodzie. Ludzie kupują efektowne rzeczy, wierząc, że inni będą ich podziwiać, ale obserwatorzy podziwiają samochód, ignorując kierowcę — w wyobraźni sadzają za kierownicą samych siebie. Majątek z definicji jest ukryty, co sprawia, że niemal niemożliwe jest uczenie się go przez naśladowanie. Ronald Read stał się wzorem do naśladowania dopiero po śmierci, bo za życia każdy grosz jego fortuny był niewidoczny. Sposób na zbudowanie majątku jest prosty: nie wydawać pieniędzy, które się ma.

Oszczędność to zmienna, którą kontrolujesz. Tak jak świat rozwiązał kryzys naftowy lat 70. głównie dzięki efektywności (USA zużywają dziś około 60% mniej energii na dolara PKB niż w 1950 roku), a nie dzięki odkryciu nowych złóż ropy, tak bogactwo budujesz, potrzebując mniej, a nie zarabiając czy inwestując więcej. Stopy zwrotu są niepewne i poza twoją kontrolą; stopa oszczędności jest w 100% w twoich rękach.

Oszczędności to różnica między ego a dochodem. Powyżej pewnego podstawowego poziomu wydatki służą głównie pokazywaniu innym, że masz pieniądze. Zwiększ swoją pokorę, a zwiększysz swoje oszczędności. Nie potrzebujesz konkretnego celu, żeby oszczędzać — oszczędności bez wyznaczonego przeznaczenia to zabezpieczenie przed nieuniknionymi niespodziankami życia i zaliczka na elastyczność. W hiperpołączonym świecie, w którym bycie inteligentnym nie jest już rzadkością, elastyczność — zdolność czekania na okazję — stanowi trwałą przewagę.

Trwałość bije optymalność. Racjonalna strategia, którą porzucasz w panice, jest gorsza od niedoskonałej, której się trzymasz. Laureat Nagrody Nobla Harry Markowitz, nagrodzony za matematyczną optymalizację ryzyka i zwrotu, podzielił własny portfel po równo 50/50 między akcje i obligacje, po prostu żeby zminimalizować przyszły żal. Przywiązanie do swoich inwestycji, skłonność do rynku krajowego czy odkładanie niewielkiej kwoty na samodzielne dobieranie akcji — to technicznie nieoptymalne, ale rozsądne rozwiązania, bo pozwalają ci pozostać w grze.

Analogia z gorączką. Gorączka faktycznie pomaga zwalczać infekcje, spowalniając niektóre wirusy nawet dwustukrotnie, a mimo to powszechnie ją zbijamy, bo boli. Chcieć gorączki może być racjonalne, ale nie jest rozsądne. Z pieniędzmi jest tak samo. Historyczne prawdopodobieństwo zarobku na amerykańskich akcjach rośnie z 50/50 w skali jednego dnia do 88% w skali dekady i 100% w skali 20 lat — więc wszystko, co utrzymuje cię w inwestycjach, daje wymierną przewagę.

Zyski wymagają zapłaty w postaci zmienności. Indeks Dow Jones przynosił średnio około 11% rocznie w latach 1950–2019, ale cena była bezlitosna: akcje przez ogromne okresy pozostawały znacznie poniżej wcześniejszych szczytów. Netflix przyniósł ponad 35 000% zwrotu w latach 2002–2018, a mimo to przez 94% dni notowany był poniżej swojego poprzedniego maksimum. Nie istnieje bezpłatna droga do wysokich zysków.

Opłata kontra kara — kwestia nastawienia. Kara oznacza, że zrobiłeś coś źle i powinieneś tego unikać; opłata oznacza, że zapłaciłeś za coś wartościowego, jak bilet do Disneylandu. Inwestorzy, którzy traktują zmienność jako karę, próbują jej unikać, stosując market timing, i zwykle płacą podwójnie. Morningstar ustalił, że spośród 112 funduszy taktycznych zaprojektowanych tak, by omijać spadki, zaledwie dziewięć pobiło prosty fundusz 60/40. Jack Welch w GE wygładzał wyniki, przyspieszając przyszłe zyski, a akcjonariusze ostatecznie zapłacili odroczoną cenę w całości. Znajdź cenę, a potem zapłać ją dobrowolnie.