Apple in China

1. Apple suýt phá sản đã buộc phải thay đổi chiến lược gia công triệt để

“Công ty này đang trong vòng xoáy tử thần.”

Khủng hoảng tài chính. Năm 1996, Apple đối mặt với thất bại tài chính lớn nhất khi mất tới 700 triệu đô la và dự trữ tiền mặt giảm xuống mức nguy hiểm chỉ còn 500 triệu đô la. Ban lãnh đạo trong cơn tuyệt vọng đã xem xét phương án phá sản và thậm chí tìm kiếm người mua, cho thấy tình hình nghiêm trọng đến mức nào. Giai đoạn này hoàn toàn trái ngược với triết lý sản xuất tích hợp dọc mà Apple từng theo đuổi.

Bước ngoặt chiến lược. Dưới sự lãnh đạo mới, Apple buộc phải từ bỏ niềm tin lâu đời vào sản xuất nội bộ – một nguyên tắc cốt lõi từ khi thành lập năm 1976. Việc bán nhà máy ở Fountain, Colorado cho SCI Systems – một nhà sản xuất hợp đồng – chính là biểu tượng cho sự đầu hàng này. Sự thay đổi này được thúc đẩy bởi xu hướng ngành PC chuyển sang gia công linh hoạt, tiết kiệm chi phí mà Apple từng kháng cự đến tổn thất.

Bài học từ đối thủ. IBM, từ nhiều thập kỷ trước, đã tiên phong gia công cho máy tính cá nhân, dựa vào các công ty như SCI để sản xuất bảng mạch hiệu quả. Việc Steve Jobs ban đầu bác bỏ mô hình này đã khiến Apple trả giá đắt, khi các đối thủ như Dell và Compaq tận dụng linh kiện phổ thông và sản xuất hợp đồng hiệu quả để thống lĩnh thị trường, trong khi Apple phải chịu chi phí cao và mất dần người dùng.

2. Các nhà sản xuất châu Á trở thành đối tác không thể thiếu của Apple

“Từ đó hình thành văn hóa dựa vào chủ yếu các nhà sản xuất Nhật Bản.”

Hợp tác ban đầu. Apple bắt đầu gia công với những sản phẩm cụ thể mà họ thiếu chuyên môn sản xuất. Máy in LaserWriter – sản phẩm quan trọng cứu sống Macintosh – được Canon tại Nhật sản xuất. Thành công này mở đường cho mối quan hệ sâu sắc hơn với các nhà cung cấp Nhật như Sony, nhà sản xuất PowerBook 100, thể hiện chất lượng và hiệu quả vượt trội so với sản xuất nội bộ của Apple.

Sự trỗi dậy của Đài Loan. Khi chi phí sản xuất tại Nhật tăng cao, Apple chuyển sang Đài Loan. Newton – thiết bị PDA đầu tiên của Apple – được sản xuất bởi Inventec, một công ty Đài Loan háo hức học hỏi và hợp tác. Kỹ sư Apple đã đào tạo bài bản, nâng cao năng lực nhà cung cấp Đài Loan, vốn linh hoạt và nhanh nhẹn hơn so với đối tác Nhật.

Nền tảng cho tăng trưởng. Những hợp tác ban đầu này, dù nhiều thử thách, đã đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng chuỗi cung ứng toàn cầu của Apple. Chúng dạy Apple cách tận dụng chuyên môn bên ngoài và đặt nền móng cho sự mở rộng quy mô sản xuất khổng lồ tại châu Á, đặc biệt là Đài Loan – nơi trở thành trụ cột cho các dòng sản phẩm tương lai như iPod và iPhone.

3. Tim Cook cách mạng hóa chuỗi cung ứng Apple bằng sự hiệu quả tàn nhẫn

“Đừng… bao giờ… sợ… trở nên… vô lý.”

Thiên tài vận hành. Tim Cook, được tuyển dụng năm 1998, mang đến sự tập trung không ngừng vào hiệu quả và hiểu biết sâu sắc về sản xuất đúng lúc (just-in-time) từ kinh nghiệm tại IBM. Ông nhanh chóng biến đổi hoạt động hỗn loạn của Apple, yêu cầu chi tiết tỉ mỉ và chính xác từ các quản lý, thường xuyên tổ chức các cuộc họp marathon tạo nên văn hóa lập kế hoạch kỹ lưỡng.

Đàm phán quyết liệt. Triết lý của Cook là “mạnh mẽ và vô lý” trong đàm phán, đẩy nhà cung cấp đến giới hạn. Ông dạy đội ngũ “hãy đòi hỏi điều không tưởng,” tin rằng nhà cung cấp chỉ từ chối khi điều đó thật sự không thể. Cách tiếp cận này, kết hợp với khả năng nắm bắt mọi khía cạnh kinh doanh của nhà cung cấp, giúp Apple đạt được các điều khoản cực kỳ có lợi.

“IBM West.” Việc Cook tuyển dụng các đồng nghiệp cũ từ IBM, bao gồm những nhân vật chủ chốt như Jeff Williams và Tony Blevins, củng cố phong cách vận hành của ông. Làn sóng nhân tài này, thường được gọi đùa là “IBM West,” mang đến phương pháp làm việc kỷ luật, dựa trên dữ liệu cho chuỗi cung ứng Apple, tối ưu hóa từ mua sắm đến logistics, tạo tiền đề cho quy mô chưa từng có.

4. Tầm nhìn và quy mô của Foxconn đã biến đổi ngành sản xuất điện tử toàn cầu

“Terry Gou tập trung không ngừng làm mọi thứ để Apple thành công.”

Khởi đầu khiêm tốn. Terry Gou, người sáng lập Hon Hai Precision (Foxconn), bắt đầu năm 1974 với việc đúc núm nhựa. Ông xây dựng đế chế dựa trên tích hợp dọc, nhằm sản xuất càng nhiều linh kiện càng tốt trong nhà để giảm chi phí và kiểm soát chuỗi cung ứng. Sự khác biệt của Foxconn là tập trung vào vai trò Nhà sản xuất thiết bị gốc (OEM) thay vì Nhà thiết kế gốc (ODM).

“Tốc độ Trung Quốc.” Khả năng chính trị và tham vọng của Gou là vô song. Ông tận dụng các ưu đãi chính phủ Trung Quốc để xây dựng các khu nhà máy khổng lồ như Longhua, thu hút hàng triệu lao động di cư. Khả năng mở rộng sản xuất nhanh chóng của Foxconn, biến những cánh đồng trống thành nhà máy hoạt động chỉ trong vài tháng, được gọi là “tốc độ Trung Quốc,” khiến các lãnh đạo Apple kinh ngạc.

Đối tác chiến lược. Foxconn sẵn sàng chịu chi phí công cụ ban đầu và làm việc với biên lợi nhuận cực thấp, đặc biệt cho Apple, là một canh bạc chiến lược. Gou hiểu giá trị lâu dài nằm ở mối quan hệ và kiến thức sản xuất quý giá thu được từ kỹ sư Apple. Cam kết này đã giúp Foxconn trở thành đối tác lắp ráp chính của Apple, đồng thời là nhà sản xuất điện tử lớn nhất thế giới.

5. “Apple Squeeze” vô tình tiếp sức cho tham vọng công nghệ của Trung Quốc

“Mô hình chúng tôi phát triển là: Chúng tôi sẽ dùng nhà máy của bạn. Chúng tôi sẽ dùng người của bạn. Nhưng chúng tôi sẽ biến họ thành cánh tay và chân của mình.”

Gia công độc đáo. Cách tiếp cận sản xuất của Apple rất khác biệt: họ cắm sâu kỹ sư vào nhà máy nhà cung cấp, cùng sáng tạo quy trình sản xuất mới và đảm bảo kiểm soát chất lượng tỉ mỉ. Đây không phải gia công truyền thống; đó là sự kiểm soát nghiêm ngặt kết hợp với linh hoạt khi không sở hữu nhà máy.

Đầu tư năng lực. Apple đầu tư hàng tỷ đô la vào máy móc, đặt tại nhà máy nhà cung cấp và gắn nhãn “chỉ dùng cho Apple.” Chiến lược “tài sản dài hạn” này cho phép nhà cung cấp vận hành ở mức độ mà họ không thể tự chi trả, đồng thời mang lại cho Apple sức mạnh đòn bẩy lớn. Đổi lại, nhà cung cấp nhận được đào tạo đẳng cấp thế giới và khả năng mở rộng quy mô chưa từng có.

Trung Quốc hóa. “Apple Squeeze” vô tình thúc đẩy Trung Quốc trở thành cường quốc sản xuất. Việc đào tạo nghiêm ngặt và yêu cầu đổi mới của Apple đã chuyển giao “kiến thức ngầm” quan trọng cho nhà cung cấp Trung Quốc, giúp họ phát triển năng lực tinh vi. Trong khi Apple thu lợi về hiệu quả và lợi nhuận, họ cũng tạo ra một hệ sinh thái giúp đối thủ Trung Quốc ngày càng mạnh lên.

6. Sự bùng nổ thị trường Trung Quốc tạo ra nhu cầu và đòn bẩy chính trị bất ngờ

“Khi người ta thấy tôi với iPhone, tôi không chỉ là người đưa thư.”

Nhu cầu bùng nổ. Apple ban đầu đánh giá thấp thị trường Trung Quốc, xếp nó vào “ưu tiên thứ ba.” Tuy nhiên, iPhone nhanh chóng trở thành biểu tượng địa vị của tầng lớp trung lưu đang phát triển, dẫn đến thị trường chợ đen khổng lồ, nơi “bò vàng” (cò mồi) tổ chức các kế hoạch tinh vi để mua và bán lại iPhone với giá chênh lệch lớn.

Hỗn loạn vận hành. Nhu cầu quá lớn, cùng với sự hiện diện chính thức hạn chế của Apple (chỉ bốn cửa hàng năm 2010), dẫn đến cảnh hỗn loạn bên ngoài cửa hàng Apple, cò mồi gây bạo loạn và lợi dụng kẽ hở. Hệ thống nội bộ Apple bị quá tải, mô hình dự báo dựa trên thị trường phương Tây tỏ ra hoàn toàn sai lệch với đặc thù Trung Quốc.

Sự thức tỉnh của Bắc Kinh. Vụ tấn công Consumer Day tháng 3 năm 2013, ngay sau khi Tập Cận Bình lên nắm quyền, phơi bày điểm yếu của Apple. Bắc Kinh, quan sát lợi nhuận khổng lồ và sự phụ thuộc của Apple vào Trung Quốc, bắt đầu gia tăng sức ép. Sự kiện này, dù có vẻ là hiểu lầm, báo hiệu kỷ nguyên mới khi thành công kinh doanh của Apple sẽ bị soi xét dưới lăng kính chính trị.

7. Sự chuyển hướng độc tài của Tập Cận Bình buộc Apple phải nhượng bộ

“Rất đơn giản, bạn không thể kinh doanh ở Trung Quốc ngày nay nếu không làm đúng những gì chính phủ Trung Quốc muốn. Không ai miễn nhiễm. Không ai.”

Bối cảnh thay đổi. Sự lên nắm quyền của Tập Cận Bình đánh dấu bước ngoặt so với các lãnh đạo trước, nhấn mạnh “ở Trung Quốc, vì Trung Quốc” và củng cố quyền lực. Bắc Kinh bắt đầu sử dụng các công cụ quản lý như luật lao động và xếp hạng trách nhiệm xã hội doanh nghiệp để gây áp lực buộc các công ty nước ngoài phải tuân theo chương trình chính trị, bao gồm chuyển giao công nghệ và đầu tư địa phương.

Phản ứng chiến lược của Apple. Nhận ra sự ràng buộc sâu sắc, Apple triển khai chiến dịch gây thiện cảm. Bao gồm cam kết đầu tư 275 tỷ đô la, thành lập trung tâm R&D và đầu tư 1 tỷ đô la vào Didi Chuxing. Những bước đi này, do “Băng nhóm Tám người” của Apple điều phối, nhằm thể hiện cam kết và giành “bảo hộ quan liêu” từ Bắc Kinh.

Nhượng bộ và tự kiểm duyệt. Dù vậy, Apple buộc phải nhượng bộ lớn. Họ cấm hàng ngàn ứng dụng, bao gồm VPN và The New York Times, trên App Store Trung Quốc và đồng ý lưu trữ dữ liệu người dùng Trung Quốc tại các trung tâm dữ liệu do nhà nước kiểm soát. Điều này cho thấy sự sẵn sàng tự kiểm duyệt và tuân thủ yêu cầu của Bắc Kinh, làm lộ rõ sức mạnh đòn bẩy giảm sút của Apple.

8. Chuỗi cung ứng “đỏ” nổi lên, thay thế các đối tác truyền thống của Apple

“Apple không hẳn muốn nhiều công ty Trung Quốc hơn trong chuỗi cung ứng, nhưng ‘Apple Squeeze’ đã nghiêng cán cân về phía đối thủ địa phương.”

Made in China 2025. Kế hoạch tham vọng của Bắc Kinh nhằm tự chủ trong điện tử cao cấp đã thúc đẩy các công ty Trung Quốc hợp tác chặt chẽ với Apple. Mô hình “Apple Squeeze,” cung cấp đào tạo quý giá và khối lượng lớn, khiến nhà cung cấp Trung Quốc sẵn sàng làm việc với biên lợi nhuận thấp, tận dụng trợ cấp chính phủ và vốn rẻ.

Sự trỗi dậy của các nhà vô địch quốc gia. Các công ty như Luxshare Precision, BYD Electronic, Goertek và Wingtech nhanh chóng vươn lên, thay thế các đối tác Đài Loan lâu đời như Foxconn và Quanta. Luxshare, ví dụ, phát triển từ nhà sản xuất cáp kết nối thành nhà lắp ráp iPhone, giá trị thị trường tăng vọt nhờ đơn hàng Apple và sự hậu thuẫn mạnh mẽ của chính phủ.

Chuyển dịch địa chính trị. Việc “Trung Quốc hóa” chuỗi cung ứng Apple đồng nghĩa ngày càng nhiều linh kiện và công đoạn lắp ráp cuối cùng do các công ty Trung Quốc kiểm soát. Dù Apple hưởng lợi về chi phí, họ cũng tăng cường phụ thuộc vào hệ sinh thái công nghiệp do nhà nước bảo trợ, tạo ra rủi ro địa chính trị mới và khiến chuỗi cung ứng trở nên ít “toàn cầu” hơn, thiên về “Trung Quốc” hơn.

9. Sự phụ thuộc sâu sắc của Apple vào Trung Quốc và Đài Loan tạo ra những điểm yếu khổng lồ

“Ngày nay, ‘hệ thống trên chip’ chính trong mọi iPhone, iPad, MacBook, Mac để bàn, AirPod và Apple Watch đều được sản xuất trên một hòn đảo nhỏ.”

Vai trò then chốt của TSMC. Quyết định thiết kế chip “Apple Silicon” riêng cho tất cả sản phẩm, do Taiwan Semiconductor Manufacturing Company (TSMC) độc quyền sản xuất, tạo ra điểm yếu duy nhất. TSMC, chiếm 80% chip tiên tiến nhất thế giới, đặt tại hòn đảo dễ bị đe dọa bởi xâm lược Trung Quốc và động đất.

Tập trung sản xuất. Các cuộc biểu tình tại Foxconn Trịnh Châu và phong tỏa COVID năm 2022 phơi bày rõ ràng rủi ro khi tập trung sản xuất iPhone tại một quốc gia. Những sự kiện này làm gián đoạn nguồn cung, buộc Apple phải cảnh báo doanh thu và cho thấy sự mong manh của mô hình tập trung Trung Quốc, dẫn đến kêu gọi đa dạng hóa.

Giới hạn lựa chọn. Dù có nỗ lực chuyển lắp ráp iPhone sang Ấn Độ, tiến độ chậm chạp. Ấn Độ thiếu hệ sinh thái nhà cung cấp phụ trợ, lao động lành nghề và hạ tầng như Trung Quốc. iPhone “made in India” vẫn phụ thuộc nhiều vào linh kiện nhập từ Trung Quốc, khiến đa dạng hóa phức tạp và kém bền vững hơn nhiều so với tưởng tượng.

10. Di sản của Tim Cook: Thành công vô song, nhưng bị bóng tối rủi ro địa chính trị che phủ

“Nỗ lực của Apple giảm phụ thuộc Trung Quốc sẽ không thể thắng được quyền lực của ĐCSTQ chỉ bằng một nét bút.”

Thành công tài chính. Dưới thời Tim Cook, Apple đạt thành công tài chính chưa từng có, trở thành công ty giá trị nhất thế giới. Thiên tài vận hành và chiến lược tập trung vào Trung Quốc là động lực chính cho sự tăng trưởng này, biến Apple thành cỗ máy sinh lợi khổng lồ.

Hệ quả không lường trước. Tuy nhiên, di sản của Cook ngày càng gắn liền với sự chuyển hướng độc tài của Trung Quốc. Sự ràng buộc sâu sắc về kinh tế khiến Apple phải nhượng bộ tự do ngôn luận, quyền riêng tư và nhân quyền. Sự “chấp thuận tối thượng” bằng im lặng trước hành động của Bắc Kinh đã gây tranh cãi và đặt ra câu hỏi đạo đức.

Bất định tương lai. Sự trỗi dậy trở lại của Huawei, khả năng phản ứng của Trung Quốc với đa dạng hóa, cùng rủi ro cố hữu khi phụ thuộc TSMC ở Đài Loan đặt ra mối đe dọa tồn vong. Sự lệ thuộc của Apple vào Trung Quốc trong sản xuất và thị trường khiến tương lai công ty chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi ý chí chính trị của Bắc Kinh – một tình thế có thể làm lu mờ thành tích rực rỡ của Cook.